भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · चोळ
मआबारमध्ये मार्को पोलो
थोरला भारत
“सेइलान बेट सोडून पश्चिमेकडे सुमारे ६० मैल गेले,” मार्को पोलो आपल्या वाचकाला सांगतात, “की मआबारचा मोठा प्रांत लागतो.” त्याला थोरला भारत म्हणतात, ते सांगतात. भारताच्या सगळ्या प्रदेशांत तो सर्वोत्तम आहे, आणि तो मुख्य भूमीवर आहे. “हा प्रांत जगातला सर्वांत सुंदर आणि थोर प्रांत आहे.” मआबार हे त्या काळच्या मुसलमानांनी किनाऱ्याच्या एका पट्ट्याला दिलेले नाव; आपण ज्याला कोरोमंडल किनारा म्हणतो, साधारण तोच. अरबीत या शब्दाचा अर्थ ‘पार जाण्याची वाट’ किंवा ‘नावेचा घाट’. हा पट्टा केप कोमोरिनपासून सुरू होई, आणि एका माहितीनुसार उत्तरेला नेल्लोरपर्यंत जाई. हे प्रवासी पुढे सांगतात: पाच राजे या प्रांतावर राज्य करतात, आणि ते भाऊ आहेत; एकाच पित्याचे आणि एकाच मातेचे पुत्र. प्रांताच्या या टोकाला त्या पाचांपैकी एक राज्य करतात: सोंदर बंदी दावर नावाचे मुकुटधारी राजे.
मआबारमध्ये मार्को पोलो
मोती काढणारे पाणबुडे
सोंदर बंदी दावर यांच्या राज्यात अतिशय सुंदर आणि मोठे मोती सापडतात. तिथे सेइलान आणि मुख्य भूमी यांच्यामध्ये समुद्राचे एक आखात आहे. ते दहा-बारा वावांहून खोल नाही, आणि काही ठिकाणी फक्त दोन वाव. एप्रिलच्या सुरुवातीपासून मेच्या मध्यापर्यंत मोती काढणारे आखातात जातात. आधी ते बेट्टेलार नावाच्या ठिकाणी जातात, मग आखातात साठ मैल आत. तिथे नांगर टाकून ते मोठ्या जहाजांतून लहान होड्यांत उतरतात. व्यापारी आपल्या मंडळ्या करतात, आणि प्रत्येक मंडळी हंगामापुरती मजुरीवर माणसे लावते. जे काही मिळेल, त्यातला दहावा भाग आधी राजांना कर म्हणून द्यावा लागतो. शिवाय विसावा भाग मोठ्या माशांना मंत्रणाऱ्या माणसांना द्यावा लागतो, म्हणजे पाण्याखाली ते मासे पाणबुड्यांना इजा करत नाहीत. या मांत्रिकांना अब्रैयामन म्हणतात. त्यांचा मंत्र फक्त त्या दिवसापुरता चालतो; रात्री ते तो उतरवतात, म्हणजे मग मासे हवा तो उपद्रव करू शकतात. माणसे होड्यांतून उड्या मारतात, चार ते बारा वाव खोल तळापर्यंत बुडी घेतात, आणि जमेल तितका वेळ तिथे राहतात. कमरेला बांधलेल्या जाळीच्या पिशवीत ते शिंपले भरतात, वर येतात, पुन्हा खाली जातात; दिवसभर असेच. जगभर पसरलेले मोती इथूनच येतात, आणि त्यांच्यावरच्या करातून राजांना फार मोठा खजिना मिळतो.
मआबारमध्ये मार्को पोलो
राजांचा पोशाख
सगळ्या मआबारमध्ये अंगरखा कापणारा किंवा शिवणारा एकही शिंपी नाही. कापडाच्या एका तुकड्याखेरीज सगळे उघडेच वावरतात: पुरुष आणि स्त्रिया, श्रीमंत आणि गरीब, आणि स्वतः राजेही. राजांच्या कमरेभोवती फक्त तलम कापडाचा एक तुकडा असतो. पण गळ्यात ते संपूर्ण रत्नांची कंठी घालतात: माणके, नीलम आणि पाचू, मोठ्या मोलाचे. छातीवर एक तलम रेशमी दोरा लोंबतो; त्यात १०४ मोठे मोती आणि माणके ओवलेली असतात. रोज सकाळी आणि संध्याकाळी त्यांना आपल्या मूर्तींना १०४ प्रार्थना म्हणाव्या लागतात, असे पोलोंना सांगण्यात आले. त्यांच्या सगळ्या पूर्वज राजांनीही असेच केले, आणि त्यांनीही तसे करावे म्हणून मोत्यांचा तो सर त्यांच्यासाठी ठेवला. दंडांवर ते मोत्यांनी दाट जडवलेली सोन्याची तीन कडी घालतात, पायांत तशाच प्रकारची कडी, आणि पायांच्या बोटांत अंगठ्या. या प्रवाशांच्या हिशोबाने त्यांच्या अंगावरचे दागिने एखाद्या नगराच्या खंडणीपेक्षाही मोलाचे आहेत. अर्ध्या साज्जोपेक्षा जड मोती कोणालाही राज्याबाहेर नेता येत नाही; चोरून नेला तर गोष्ट वेगळी. कारण असे सगळे मोती राजांना स्वतःसाठी हवे असतात. वर्षातून कित्येकदा ते दवंडी पिटवतात: मोठ्या मोलाचा मोती किंवा रत्न आणून देणाऱ्याला त्याच्या किमतीच्या दुप्पट दिले जाईल. सगळे आनंदाने तसे करतात, आणि अशा रीतीने ते सगळे राजांच्या हाती येतात.
मआबारमध्ये मार्को पोलो
निष्ठावंत सरदार आणि घोडे
राजांना सुमारे पाचशे बायका आहेत; कारण एखाद्या सुंदर मुलीविषयी ऐकले, की ते तिच्याशी लग्न करतात. त्यांनी “एक फार वाईट कृत्य”ही केले. आपल्या भावाची बायको देखणी आहे हे पाहून त्यांनी तिला बळजबरीने नेले, आणि आपल्याकडे ठेवले. ते भाऊ “समंजस असल्यामुळे” मुकाट्याने ते सोसून राहिले, आणि त्यांनी कसलाही गवगवा केला नाही. राजांच्या भोवती काही सरदार घोड्यावरून असतात. ते सदैव राजांच्या जवळ राहतात, आणि राज्यात त्यांचा मोठा अधिकार असतो. त्यांना “राजांचे विश्वासू निष्ठावंत” म्हणतात. राजे वारतात आणि त्यांचा देह चितेवर ठेवला जातो, तेव्हा हे निष्ठावंत देहाभोवतीच्या अग्नीत उड्या टाकतात, आणि त्यांच्याबरोबर जळून जातात. ते म्हणतात, या जगात आम्ही त्यांचे सोबती होतो; परलोकातही आम्ही त्यांना सोबत करायला हवी. राजे वारले, की त्यांच्या मुलांपैकी कोणीही त्यांच्या खजिन्याला हात लावायचे धाडस करत नाही. “आमच्या वडिलांनी हा सगळा खजिना जमवला,” ते म्हणतात, “तसा आम्हीही आपल्या पाळीला तितकाच जमवायला हवा.” त्यामुळे राज्यात अपार खजिना साचत जातो. तिथे घोड्यांची पैदास होत नाही. होर्मेस, एडन आणि इतर बंदरांतले व्यापारी ते जहाजांतून आणतात, आणि एका घोड्याला सोन्याचे ५०० साज्जी मिळतात; ते चांदीच्या १०० मार्कांहून अधिक भरतात. राजांना दरवर्षी २,००० हून अधिक घोडे लागतात, आणि त्यांच्या चार भावांनाही; कारण वर्ष संपेपर्यंत शंभरही उरत नाहीत. हे प्रवासी याचे कारण असे देतात: लोकांना घोडा कसा सांभाळावा हे ठाऊक नाही, आणि त्यांच्याकडे नालबंद नाहीत. विक्री बुडेल म्हणून घोड्यांचे व्यापारी प्रत्येक नालबंदाला दूर ठेवतात.
मआबारमध्ये मार्को पोलो
बारा सुरे
गुन्ह्यासाठी एखाद्याला मृत्युदंड झाला, तर एखाद्या मूर्तीच्या प्रेमापोटी मी स्वतःला मारून घेईन, असे तो जाहीर करू शकतो. शासन त्याला तशी परवानगी देते. त्याचे नातलग आणि मित्र त्याला बारा सुऱ्यांसह एका गाडीवर बसवतात, आणि सगळ्या नगरभर फिरवतात. ते मोठ्याने ओरडतात: “हा शूर माणूस” आपल्या मूर्तीच्या “प्रेमापोटी स्वतःचा वध करायला निघाला आहे.” वधस्थानी पोचल्यावर तो एक सुरा आपल्या एका दंडातून आरपार खुपसतो, आणि ओरडतो, “मी” माझ्या देवाच्या “प्रेमापोटी स्वतःचा वध करतो.” मग दुसरा सुरा दुसऱ्या दंडात, तिसरा पोटात, आणि मरेपर्यंत असेच. त्याचे नातलग आनंदोत्सव करत त्याचा देह जाळतात. नवरा वारला आणि त्याचा देह चितेवर ठेवला, की पुष्कळ स्त्रिया त्या देहाबरोबर स्वतःला जाळून घेतात. ज्या असे करतात, त्यांची “सगळे मोठी प्रशंसा करतात”. लोक मूर्तिपूजा करतात, आणि पुष्कळ जण बैलाची पूजा करतात; जगात काहीही झाले तरी ते गोमांस खाणार नाहीत, की बैलाला मारणार नाहीत. ते दिवसातून दोनदा सर्वांग स्नान करतात, फक्त उजव्या हाताने जेवतात, आणि भांड्याला ओठ न लावता वरून तोंडात धार धरून पितात. गुन्हेगारांना शिक्षा करण्यात आणि मद्यापासून दूर राहण्यात ते फार कडक आहेत. ते लढाईला उघडेच जातात, हाती फक्त भाला आणि ढाल घेऊन; आणि या प्रवाशांच्या मते “ते अगदी कुचकामी सैनिक आहेत”.
मआबारमध्ये मार्को पोलो
पाच राजांची आई
हे प्रवासी काइलविषयीही सांगतात: “एक मोठे आणि थोर नगर”. ते अशर यांचे; ते पाच राजभावांपैकी सर्वांत थोरले, म्हणजे सोंदर बंदी दावर यांचे भाऊ. पश्चिमेकडची सगळी जहाजे तिथे थांबतात: होर्मोस, किस, एडन आणि सगळ्या अरबस्तानातून, घोडे आणि इतर माल भरून; आणि तिथे मोठा व्यापार चालतो. हे राजे मोठ्या थाटात राहतात, भरपूर मौल्यवान रत्ने घालतात, आणि मोठ्या न्यायाने राज्य करतात. ते व्यापाऱ्यांची आणि परदेशी लोकांची मर्जी राखतात, म्हणून व्यापारी आणि परदेशी लोक आनंदाने त्यांच्या नगरात येतात. त्यांना सुमारे ३०० बायका आहेत. सोंदर बंदी दावर कोण होते, हे ठरलेले नाही. डॉ. कॉल्डवेल यांनी त्यांना सुंदर पांडी देवर मानले. प्राचीन पांड्य वंशाच्या तमिळ याद्यांत हे राजे शेवटी येतात; चोळ देशावर आणि कांजीवरमवरही त्यांचे राज्य होते. पोलोंचे पुस्तक इंग्रजीत आणणारे हेन्री यूल यांना हे मान्य नव्हते: मुसलमान इतिहासकार वीस वर्षांच्या आत सुंदर पांडी नावाच्या दोन राजपुत्रांची नावे देतात. पोलोंच्या सांगण्यानुसार, पाच राजांची आई अजून हयात आहेत. राजे आपसात भांडतात आणि एकमेकांवर युद्धाला निघतात, तेव्हा त्या त्यांच्यामध्ये पडतात. तरीही त्यांना लढायचेच असेल, तर त्या सुरा हाती घेतात. त्या धमकी देतात: ज्या स्तनांनी तुम्हाला पाजले ते कापून टाकीन, ज्या उदराने तुम्हाला जन्म दिला ते फाडून टाकीन. आणि तुमच्या डोळ्यांसमोर प्राण देईन. अनेकदा त्यांनी मुलांना असे थांबवले आहे. “पण त्या गेल्या की ते नक्कीच आपसात भांडतील, आणि एकमेकांचा नाश करतील.”
मआबारमध्ये मार्को पोलो
वर्तुळ
मआबारच्या लोकांचा कर्जाविषयी एक नियम आहे. कर्जदाराकडे अनेकदा मागणी करूनही तो वायदे करत सावकाराला टाळत राहिला, तर सावकार तो भेटेल तिथे त्याच्याभोवती एक वर्तुळ काढू शकतो. पैसे फेडेपर्यंत किंवा जामीन देईपर्यंत कर्जदाराने त्या वर्तुळाबाहेर पाऊल टाकायचे नाही. टाकले, तर हक्क आणि न्याय यांचा अपराधी म्हणून त्याला मृत्युदंड होतो. पोलोंनी स्वतः हे पाहिले, याच राज्यात, घरी परतताना. राजांना एका परदेशी व्यापाऱ्याची काही रक्कम देणे होते. व्यापाऱ्याने अनेकदा मागणी केली, तरी राजे त्याला वायदे करून टाळत राहिले. एके दिवशी राजे नगरातून घोड्यावरून जात असताना व्यापाऱ्याला संधी मिळाली. त्याने राजांभोवती आणि त्यांच्या घोड्याभोवती वर्तुळ काढले. ते पाहताच राजे थांबले, आणि पुढे गेले नाहीत. व्यापाऱ्याचे पैसे फिटेपर्यंत ते त्या जागेवरून हललेही नाहीत. पाहणाऱ्यांना मोठे आश्चर्य वाटले. राजे, ते म्हणाले, “खरोखरच अतिशय न्यायी राजे” आहेत, कारण त्यांनी न्यायापुढे मान तुकवली. ही कथा पुढील ग्रंथावरून सांगितली आहे: ‘द बुक ऑफ सर मार्को पोलो’, भाषांतर हेन्री यूल, सुधारित आवृत्ती आंरी कॉर्दिए, खंड २ (१९०३), तिसरे पुस्तक, प्रकरण १६, पृष्ठे ३३१-३३५, प्रकरण १७, पृष्ठे ३३८-३४३, आणि प्रकरण २१, पृष्ठे ३७०-३७१, यूल यांच्या टिपांसह. सुमारे ३०० मैल दूरही मोत्यांचे शिंपले सापडतात, सप्टेंबरमध्ये आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या पंधरवड्यात, असेही पोलो सांगतात. मआबार हे नाव यूल यांना पहिल्यांदा अब्दल्लतीफ यांच्या इजिप्तच्या वर्णनात आढळले; ते सुमारे १२०३-१२०४ मध्ये लिहिले गेले. पोलो या राजांच्या कोणत्या बंदरात गेले, हेही संदिग्ध आहे, असे यूल यांनी नोंदवले.