भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · चोळ
पांड्यांचा पुन्हा उदय
“हे रणशिंग फुंकले जाणार नाही”
होयसळ राजांना बातमी आली, की चोळ सम्राट कैद झाले आहेत. कोप्पेरुंजिंगांनी त्यांना सेंदमंगलम येथे पकडले होते, आपल्या सैन्यानिशी राज्य उद्ध्वस्त केले होते, आणि शिवाची देवळे आणि विष्णूची पवित्र स्थाने उद्ध्वस्त झाली होती. राजे गरजले: “‘चोळ देशाचे प्रतिष्ठापक’ हे माझे नाव राखल्याशिवाय हे रणशिंग फुंकले जाणार नाही.” तिरुवेंदिपुरम येथील एका देवळाच्या प्राकारभिंतीवरचा शिलालेख हे सांगतो. दक्षिणेतले बहुतेक शिलालेख एखादे दान नोंदवतात; हा कोणतेही दान सांगत नाही. तो फक्त एका युद्धाची हकीकत सांगतो, आणि राजांच्या दोन अधिकाऱ्यांनी तो कोरवून घेतला. तो चोळ राजे तिसरे राजराज यांच्या सोळाव्या वर्षीचा, म्हणजे इ.स. १२३१-३२ चा आहे. हे होयसळ राजे म्हणजे दुसरे नरसिंह, राजराजांचे नातलग; आणि कैद झालेले सम्राट म्हणजे स्वतः राजराज. त्यांना कैद करणारे चोळ साम्राज्यातलेच एक सरदार होते. कोप्पेरुंजिंग स्वतःला काडव म्हणवत, आपण पल्लव कुळातले आहोत असा दावा करत, आणि “जगावर राज्य करण्यासाठी जन्मलेले” अशा पदव्या घेत. केवळ दोन वर्षांपूर्वीपर्यंत ते राजराजांना आपले अधिपती मानत होते. चोळांच्या सम्राटांवर कोणीतरी सोडवायला यावे, अशी वेळ का आली? त्याची कथा त्यांच्या आधीच्या राजांपासून, तिसऱ्या कुलोत्तुंगांपासून सुरू होते.
पांड्यांचा पुन्हा उदय
नाक आणि मुकुट
तिसऱ्या कुलोत्तुंगांनी इ.स. ११७८ ते १२१६ चोळांवर राज्य केले; ते शेवटचे थोर चोळ राजे. त्यांच्या काळात मदुराईसाठी दोन पांड्य राजपुत्र लढत होते. एक विक्रम पांड्य; त्यांचे वडील कुलशेखर चोळांचे मित्र होते. दुसरे वीर पांड्य; त्यांना सिलोनच्या लोकांची मदत होती. कुलोत्तुंगांनी विक्रमांची बाजू घेतली. पुढे काय झाले, ते त्यांचे शिलालेख त्यांचा दावा म्हणून सांगतात. त्यांनी सिलोनच्या सैन्याला समुद्रात हाकलून दिले, वीर पांड्यांकडून मदुराई घेतली, आणि ती विक्रमांना दिली. मग त्यांनी वीर पांड्यांच्या मुलाला हरवले, आणि अपमानाची खूण म्हणून त्या मुलाचे नाक कापले. हा अपमान धुऊन काढण्यासाठी वीर पांड्यांनी सैन्य उभे केले, आणि नेट्टूर येथे ते लढले. तिथे, शिलालेख म्हणतो, कुलोत्तुंगांनी वीर पांड्यांचे स्वतःचे “मुकुटधारी मस्तक” घेतले, आणि “त्यांच्या राणीला दास्यात नेले”.
पांड्यांचा पुन्हा उदय
मुकुटधारी मस्तकावर पाय
पुढे काय घडले, ते श्रीरंगम येथील एक शिलालेख सांगतो. कुलोत्तुंग मदुराईत शिरले. त्यांनी स्वतःला वीरयोद्धा म्हणून आणि पांड्यांचे अधिपती म्हणून, असा दोन्ही प्रकारे अभिषेक करवून घेतला. त्यांचे पांड्य आणि केरळ मांडलिक त्यांच्यापासून जरा दूर, एका बाजूला बसवले होते; सिंहासनांशिवाय, असे दिसते. राणीसह ते सिंहासनावर बसले, आणि त्यांनी आपले पाय “पराभूत वीर पांड्यांच्या मुकुटधारी मस्तकावर” ठेवले. ते मस्तक, शिलालेख सांगतो, रणभूमीवर छाटले गेले होते. यानंतर त्यांनी मित्र पांड्य आणि केरळ राजांना खास सन्मान दिले. केरळ राजांना तर आपल्याबरोबर मेजवानीही दिली. निष्ठावंतांना कोणते मान मिळतात, हे सगळ्यांना दिसावे, हा त्यामागचा हेतू. तेराव्या शतकाच्या सुरुवातीला या “थोर चोळां”च्या हाती चोळ साम्राज्य पुन्हा उभे राहिले होते. पुढच्या पन्नास वर्षांत ते कोसळेल, अशी कल्पनाही कोणी केली नसती. पण “इतके रक्त आणि इतका पैसा खर्च करून” नमवलेला पांड्य देश फक्त “धुमसत्या मनाने आज्ञा पाळत” होता. त्याचे राजपुत्र, असे दिसते, “त्या अपमानाने जळत” राहिले, आणि आपल्या पाळीला तसाच अपमान करण्याच्या संधीची वाट पाहत राहिले.
पांड्यांचा पुन्हा उदय
पांड्यांची पाळी
इ.स. १२१६ मध्ये एक तरुण पांड्य, पहिले मारवर्मन सुंदर पांड्य, आपल्या वडिलांच्या गादीवर आले. “कुलोत्तुंग स्वतः असेपर्यंत सूड घेणे शक्य नव्हते.” मग कुलोत्तुंग वारले, आणि त्यांच्यानंतर तिसरे राजराज गादीवर आले. पांड्यांच्या नवव्या वर्षीचे शिलालेख दावा करतात, की त्यांनी तंजावर आणि उरैयूर जाळले. त्यांनी चोळांना त्यांच्या वारशातून हुसकावले, आणि मुडिकोंडसोळपुरमच्या सभागृहात स्वतःला अभिषेक करवून घेतला. ते चिदंबरमला गेले, आणि तिथल्या मोठ्या देवळात त्यांनी वीरविजेता म्हणून अभिषेक करवून घेतला. कुलोत्तुंगांनी मदुराईत जे केले होते, त्याचा हा “उघड बदला” होता. मग त्यांनी पराभूत चोळांना त्यांचे राज्य अटींवर परत दिले. होयसळांचे शिलालेख ती वर्षे आपल्या पद्धतीने सांगतात. त्यांत दुसरे नरसिंह श्रीरंगमवर चालून जातात, आणि “चोळ राज्याचे प्रतिष्ठापक” होतात; “त्यांच्या पराक्रमामुळे पांड्य सत्ता खच्ची झाली”. पांड्य मात्र अभिमानाने सांगतात, की चोळ देश त्यांनी स्वतः जिंकला, आणि परत दिला. असे दिसते, की नरसिंहांनी दोन्ही राजधान्यांच्या मध्ये, श्रीरंगमच्या आसपास, तळ दिला, आणि काही काळ पांड्यांना रोखून धरले. कदाचित तेव्हाच तम्मुसिद्धी नावाचे कोणी कांचीवर चालून आले. त्यामुळे नरसिंहांना तिकडे जावे लागले, आणि पांड्य पुढे सरकत राहिले. अखेर चोळ राजे आपल्या राजधानीतून परागंदा झाले.
पांड्यांचा पुन्हा उदय
“चोळ सम्राटांना सोडवा”
मग कोप्पेरुंजिंगांची बातमी आली. तिरुवेंदिपुरमचा शिलालेख सांगतो, नरसिंह द्वारसमुद्राहून निघाले, आणि वाटेत त्यांनी महर राज्य उखडून टाकले; “त्याला, त्याच्या स्त्रियांना आणि खजिन्यांना” ताब्यात घेतले. तो कोण, हे शिलालेख सांगत नाही. पच्चूर येथे थांबून त्यांनी आज्ञा दिली: “कोप्पेरुंजिंगाचा देश उद्ध्वस्त करा, आणि चोळ सम्राटांना सोडवा.” उत्तरेच्या सीमेवर यादवांनी स्वारी केल्यामुळे, असे दिसते, त्यांना आपल्या सेनापतींना पुढे पाठवावे लागले. अप्पण आणि समुद्र-गोप्पय हे दोन सेनापती शिलालेखात स्वतःच्या तोंडाने बोलतात. कोप्पेरुंजिंग राहत होते ती गावे त्यांनी उद्ध्वस्त केली, आणि त्यांचा एक पाठीराखा राहत होता ते गावही. राजांच्या दोन अधिकाऱ्यांना त्यांनी ठार केले; ते कोप्पेरुंजिंगांना जाऊन मिळाले होते, असे दिसते. आणखी चौघांना त्यांनी मारले; त्यांत “ईळमचे राजे” पराक्रमबाहू होते. ईळम हे सिलोनचे तमिळ नाव. त्यांचे घोडे सेनापतींनी ताब्यात घेतले. पोन्नंबलमच्या देवाची पूजा करून ते पुन्हा निघाले. गावामागून गावे त्यांनी उद्ध्वस्त केली, आणि जंगल तोडून टाकले. समुद्रावरची बंदरगावे आणि पिण्याच्या पाण्याचे कालवे त्यांनी जाळले आणि उद्ध्वस्त केले. आणि त्यांनी “स्त्रियांना पकडून लुटले”.
पांड्यांचा पुन्हा उदय
सम्राट आपल्या राज्यात
ते सेंदमंगलमवर चालून गेले. तिथे तळ ठोकणार, तोच कोप्पेरुंजिंग घाबरले. आपण चोळ सम्राटांना सोडून देऊ, असा निरोप त्यांनी राजांना पाठवला. राजांनी ते मान्य केले, आणि आपल्या सेनापतींकडे दूत पाठवला. “आम्ही चोळ सम्राटांना सोडवले,” शिलालेखाचा शेवट असा आहे, “त्यांच्याबरोबर गेलो, आणि त्यांना त्यांच्या राज्यात प्रवेश करू दिला.” राजराज किमान इ.स. १२४३-४४ पर्यंत गादीवर होते. त्या सुमारास त्यांचे जुने शत्रू त्यांना हटवून किंवा त्यांच्यानंतर सत्तेवर आले. कारण कांजीवरम येथील एक शिलालेख कोप्पेरुंजिंगांना ‘देव’, म्हणजे “राजा”, ही पदवी देतो. होयसळ परत गेले नाहीत. राजराज आणि त्यांचे भाऊ यांच्यात युद्ध चालले होते, असे दिसते; हे भाऊ पुढे तिसरे राजेंद्र म्हणून राज्यावर आले. सुमारे १२४४ मध्ये नरसिंहांचे पुत्र सोमेश्वर त्या युद्धात उतरले. त्यांनी राजेंद्रांना हरवले, आणि मग त्यांना पुन्हा गादीवर बसवले, असे दिसते. राजेंद्रांचे शिलालेख त्यांना “कन्नडिग राजाचा वैरी यमदंड” म्हणतात; तरीही सोमेश्वरांनी स्वतःच्या हातांनी या वीराच्या पायांत वीरकडी घातली, असेही ते सांगतात. सोमेश्वर तिथेच राहिले. श्रीरंगमच्या उत्तरेला पाच मैलांवर कण्णनूर येथे त्यांनी एक राजधानी बांधली, आणि सुमारे १२६२ मध्ये मृत्यू होईपर्यंत ते तिथे राहिले. त्यांचे १२५३ चे ताम्रपट तिला विक्रमपूर म्हणतात: “आपल्या बाहुबलाने जिंकलेल्या चोळ देशात, मनोरंजनासाठी बांधलेले”. हे शिलालेख संपादित करणारे ई. हुल्श कण्णनूरला गेले, तेव्हा त्यांना एका मोठ्या किल्ल्याच्या खंदकाच्या खुणा दाखवण्यात आल्या. नवाबाने त्याचे बहुतेक दगड त्रिचनापल्लीचा किल्ला बांधायला वाहून नेले, असे लोक सांगत.
पांड्यांचा पुन्हा उदय
“सर्व देश घेणारे”
इ.स. १२५१ मध्ये आणखी एक पांड्य गादीवर आले: जटावर्मन सुंदर पांड्य. त्यांनी “सर्व देश घेणारे” ही पदवी घेतली, आणि त्यांचे शिलालेख चोळ देशभर, थेट नेल्लोरपर्यंत सापडतात. त्यांचे शिलालेख सांगतात, की ते मलबारात शिरले, आणि त्यांनी चेर राजांना लढाईत ठार केले. त्यांनी चोळांना खंडणी द्यायला लावली. त्यांनी होयसळ सैन्याचा नाश केला, आणि त्याचे कित्येक सेनापती ठार केले; त्यांतले एक “हत्तीच्या स्वाधीन केले गेले”. पूर्ण पळ काढणाऱ्या होयसळांचा त्यांनी पाठलाग केला नाही. पण एका चेरांनी दगा दिला होता: पांड्यांचे मित्र असल्याचे भासवत ते त्यांच्या शत्रूंसाठी काम करत होते. त्यांच्या वधाची आज्ञा पांड्यांनी दिली. मग त्यांनी चोळ देशातल्या होयसळ राजधानीवर हल्ला केला. कोप्पेरुंजिंगांना आता पल्लव प्रमुख म्हटले जात होते. त्यांनी पांड्यांना खंडणी पाठवली. पांड्यांनी ती स्वीकारली नाही. त्यांनी कोप्पेरुंजिंगांच्या सेंदमंगलम किल्ल्याला वेढा घातला; त्यांचा शिलालेख म्हणतो, की त्यांनी “पल्लवाला घाबरवण्यासाठी कित्येक लढाया दिल्या”. कोप्पेरुंजिंगांचे स्वतःचे शिलालेख याच्या उलट दावा करतात: पांड्य देशाची प्रतिष्ठापना त्यांनीच केली. पांड्यांनी किल्ला घेतला, आणि तो कोप्पेरुंजिंगांना परत दिला. चिदंबरम येथे त्यांनी नटराजाची पूजा केली, आणि गाभाऱ्याचे छत सोन्याने मढवले. सोने आणि मोती यांनी त्यांची तुला झाली, आणि पांड्य आणि चोळ राज्यांचे अधिपती म्हणून त्यांनी स्वतःला अभिषेक करवून घेतला. मग ते श्रीरंगमला गेले, आणि तिथल्या देवळात त्यांनी स्वतःचा राज्याभिषेक करवून घेतला.
पांड्यांचा पुन्हा उदय
रंगनाथासाठी सोने
श्रीरंगम येथे पांड्यांनी आपला स्वतःचा शिलालेख कोरवला. त्याची सुरुवात त्यांच्या विजयाने होते. श्रीरंगाच्या कमळांच्या तळ्याला, तो म्हणतो, “त्या कर्णाट देशाच्या चंद्रा”ने दयनीय अवस्थेला आणले होते. सुंदर पांड्यांनी त्या चंद्राला “परलोकाची ओढ लावली”, म्हणजे त्याला मावळायला किंवा मरायला लावले, आणि ते सूर्यासारखे तेजाने उगवले. कर्णाटाचा चंद्र म्हणजे बहुधा होयसळ सोमेश्वर; त्यांच्या नावाच्या पहिल्या भागाचा अर्थ “चंद्र” असा आहे. शिलालेखाचा बहुतेक भाग सोन्याविषयी आहे. सुंदर पांड्यांनी मुख्य गाभारा सोन्याने मढवला, आणि “देवळाला सोन्याने मढवणारे राजे” हे नाव घेतले. त्यांनी नरसिंहाचे आणि विष्णूचा सेवक विष्वक्सेन याचे, अशी दोन मंदिरे बांधली, आणि दोन्ही सोन्याने मढवली. गाभाऱ्यात त्यांनी विष्णूची सोन्याची मूर्ती बसवली, तिला आपल्या नव्या नावावरून नाव दिले, आणि तिच्यावर सोन्याचा घुमट उभारला. सोन्याच्या भांड्यांसह त्यांनी एक भोजनशाळा बांधली, आणि लक्ष्मीसह देवाच्या उत्सवासाठी सोन्याचे एक जहाज करवले. आणि राजांनी, शिलालेख सांगतो, पुन्हा पुन्हा तुलेवर बसून दान केलेल्या सोन्याने रंगाच्या स्वामीसाठी एक मंदिर बांधले. त्याच्या किरणांचा पुंज ताज्या गुलाबांसारखा लाल आहे. तो जणू पहाटच आहे; त्यांच्या कीर्तीचा चंद्र उगवतो आहे, असे ती पहाट सदैव सांगत राहते. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘साउथ इंडिया अँड हर मुहमदन इन्व्हेडर्स’ (१९२१), पृष्ठे ११-१४, २६-२७, ३३-३६, ४६-४८ आणि ५३-५४; तिसऱ्या राजराजांच्या तिरुवेंदिपुरम शिलालेखाची ई. हुल्श यांनी केलेली आवृत्ती, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ७ (१९०२-०३), पृष्ठे १६०-१६९; आणि सुंदर पांड्यांच्या रंगनाथ शिलालेखाची त्यांचीच आवृत्ती, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ३ (१८९४-९५), पृष्ठे ८-१३, श्लोक १-२. अय्यंगार राणीचे भवितव्य चोळ अंतःपुरातली सेवा असे वाचतात; शिलालेखाच्या पहिल्या संपादकांनी ते उपपत्नीत्व असे वाचले. मारले गेलेले पराक्रमबाहू कदाचित एखादे राजपुत्र असावेत, असे हुल्श यांना वाटले, कारण त्या नावाचे सिलोनचे कोणतेही राजे लढाईत पडले नाहीत. श्रीरंगमचा पांड्यांचा विजय अल्पकाळ टिकला, असेही त्यांना वाटले, कारण सोमेश्वरांचे पुत्र रामनाथ यांनी ते नंतर ताब्यात ठेवले. नरसिंहांची श्रीरंगमवरची पहिली स्वारी हुल्श १२२२-२४ मध्ये ठेवतात, आणि अय्यंगार १२२२ ते १२२५-२६ यांच्या दरम्यान.