भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · चोळ
पहिले परांतक: मदुराई, पांड्यांचा मुकुट, सुवर्णसभा
समुद्रात
चोळ राजांच्या पराक्रमाच्या अग्नीने पांड्य राजांना वेढले. तेव्हा पांड्य राजे तत्क्षणी समुद्रात शिरले, जणू तो दाह विझवायची त्यांना घाई झाली होती. आपले राजवैभव आणि वाडवडिलांचे राज्य ते मागे सोडून गेले. आणि चोळ राजांच्या क्रोधाचा अग्नी शत्रूंना जाळून झाल्यावरही समुद्राच्या पाण्याने विझला नाही. तो शांत झाला तो सिंहलच्या राजांच्या पत्नींच्या अश्रूंनीच; चोळांच्या शस्त्रांनी त्या राजांचे तुकडे तुकडे करून त्यांना ठार मारले होते. तिरुवालंगाडूचे ताम्रपट आदित्यांचे पुत्र परांतक यांचे असे गुणगान करतात; हे नंतरच्या एका चोळ राजांचे, पहिले राजेंद्र चोळ यांचे, दानपत्र. परांतकांचे नाव, ताम्रपट म्हणतात, अर्थपूर्ण होते: “शत्रूंचा अंत करणारे”. ते शिवभक्त होते.
पहिले परांतक: मदुराई, पांड्यांचा मुकुट, सुवर्णसभा
मदुराई घेतली
परांतकांच्या स्वतःच्या कारकिर्दीतला एक लेख म्हणजे एका गंग राजांचे दानपत्र, उदयेंदिरमचे ताम्रपट; त्याची तारीख परांतकांच्या पंधराव्या वर्षाची, इ.स. ९२१-२२. ते म्हणते, एका लढाईच्या आघाडीवर परांतकांच्या सैन्याने पांड्य राजे राजसिंह यांना चिरडले, आणि त्यांच्या हत्ती, घोडे आणि सैनिकांच्या सैन्यालाही. त्या सैन्याने हत्तींचा एक कळप हस्तगत केला, आणि त्याबरोबर मदुराई नगरीही. लंकेच्या स्वामींनी पाठवलेल्या एका प्रचंड सैन्याचा परांतकांनी एका लढाईच्या आघाडीवर क्षणार्धात संहार केला. म्हणूनच काही शिलालेखांत ते स्वतःला मदिरै, म्हणजे मदुराई, आणि ईरम, म्हणजे सिलोन, घेणारे राजे म्हणवतात. आणखी एक लेख सांगतो, अशा एका लढाईची किंमत काय पडली. एका लष्करी अधिकाऱ्याने एका तलावाचा बांध मजबूत करण्यासाठी सोने दिले. त्याचे हे दान नंतर, असे दिसते, चार वीरांच्या पुण्यासाठी तिथल्या मंदिरात चार ब्राह्मणांना जेवू घालायला वापरले गेले. वेलूर येथे परांतक आणि एकत्र आलेले पांड्य व सिलोनचे राजे यांच्यात घनघोर लढाई झाली. त्यात तो अधिकारी आणि त्याचे साथीदार यांनी शत्रूवर समोरून हल्ला चढवला, तेव्हा हे चार वीर पडले.
पहिले परांतक: मदुराई, पांड्यांचा मुकुट, सुवर्णसभा
एकछत्र
या युद्धाची लंकेकडची बाजू ‘चूलवंश’ सांगतो; हा लंकेचा इतिहासग्रंथ. त्यात पांड्य राजे “पांडू राजे” आहेत, आणि चोळ राजे “चोल राजे”; या युद्धातले चोल राजे म्हणजे निःसंशय परांतक. ‘चूलवंश’ सांगतो, चोल राजांनी पांडू राजांना युद्धात हरवले. तेव्हा मदत मिळवण्यासाठी पांडू राजांनी लंकेला पुष्कळ भेटी पाठवल्या. लंकेच्या राजांनी आपल्या सेनापतींच्या हाताखाली सैन्य उभे केले, आणि ते सैन्याबरोबर किनाऱ्यावर गेले. तिथे त्यांनी आपल्या सैनिकांना पूर्वीच्या राजांच्या विजयांच्या गोष्टी सांगितल्या, आणि त्यांना जहाजांवर चढवले. ते सैन्य पाहिले, तेव्हा पांडू राजे आनंदाने म्हणाले: “मी सगळा जंबुद्वीप एका छत्राखाली आणीन!” त्यांनी दोन्ही सैन्ये बरोबर घेतली. पण चोल वंशातल्या राजांना ते हरवू शकले नाहीत, आणि त्यांनी लढाई सोडून दिली. सेनापती पुढे लढायला पुन्हा निघाले, पण प्लेगने मरण पावले. आपले सैनिकही त्याच रोगाने मरत आहेत, हे लंकेच्या राजांनी ऐकले, तेव्हा कळवळून त्यांनी सैन्य परत आणवले. ते लंकेचे राजे म्हणजे पाचवे कस्सप. कृष्ण शास्त्री यांनी त्यांची कारकीर्द इ.स. ९०६-९१६ अशी ठरवली, वेंकय्या यांनी ९२९-३९.
पहिले परांतक: मदुराई, पांड्यांचा मुकुट, सुवर्णसभा
लंकेत राहिलेला मुकुट
मग, ‘चूलवंश’ सांगतो, चोल राजांच्या भीतीने पांडू राजे आपला देश सोडून जहाजाने लंकेला आले. तिथल्या नव्या राजांनी त्यांचे स्वागत केले. चोल राजांशी युद्ध करायचे, त्यांची दोन सिंहासने हिरावून घ्यायची आणि ती पांडू राजांना द्यायची, म्हणून ते शस्त्रसज्ज झाले. पण बेटावरच्या सरदारांनी कलह माजवला, आणि इथे राहण्यात काही अर्थ नाही, असे पांडू राजांना दिसले. आपला मुकुट आणि इतर मौल्यवान वस्तू मागे ठेवून ते केरळांकडे निघून गेले. चोल राजांना तो मुकुट हवा होता: पांडू राज्यात आपला राज्याभिषेक व्हावा, अशी त्यांची इच्छा होती. लंकेचे एक नंतरचे राजे, उदय, आळशी आहेत आणि त्यांना जहाल मद्याचा शौक आहे, असे चोल राजांनी ऐकले. तेव्हा त्यांनी तो मुकुट मागवला. उदयांनी तो दिला नाही, म्हणून चोल राजांनी तो बळाने आणायला सैन्य पाठवले. लंकेचे सेनापती लढाईत पडले. उदय मुकुट घेऊन रोहणला पळून गेले; युद्धात हरल्यावर लंकेचे राजे पूर्वापार याच रोहणचा आश्रय घेत. चोल सैन्याला आत शिरायला वाट सापडली नाही, आणि ते भीतीने घरी परतले. लंकेच्या एका नव्या सेनापतींनी चोल राजांचा सीमेवरचा मुलूख उद्ध्वस्त केला, आणि चोल राजांना नेलेले सगळे परत करायला भाग पाडले. म्हणजे चोल राजांच्या हाती ती राजचिन्हे लागलीच नाहीत. पण परांतकांचा सर्वांत शेवटचा शिलालेख त्यांना “सिलोनचे विजेते” म्हणतो. आणि उदयेंदिरमचे ताम्रपट संपादित करणारे ई. हुल्श यांना वाटले, की हे चोल राजे कदाचित परांतकच असावेत.
पहिले परांतक: मदुराई, पांड्यांचा मुकुट, सुवर्णसभा
सुवर्णसभा
तिरुवालंगाडूचे ताम्रपट सांगतात, शिव पूर्वी चांदीच्या पर्वतावर, कैलासावर, राहत असे; त्याच्यासाठी परांतकांनी एक सोन्याचे घर बांधले: चिदंबरमची दभ्रसभा. अशा रीतीने आपल्या संपत्तीने त्यांनी धनाचा स्वामी कुबेर यालाही लाजवले. लायडनचे मोठे ताम्रपट मात्र म्हणतात, की त्यांनी ते फक्त सोन्याने मढवले. ते “सूर्यवंशाची पताका” होते. त्यांनी चिदंबरमचे मंदिर “आपल्या बाहुबलाने जिंकलेल्या सर्व प्रदेशांतून आणलेल्या शुद्ध सोन्याने” सजवले. म्हणजे, ते बहुधा सर्व धर्मांविषयी सहिष्णू असले, तरी त्यांनी शैव मत अनुसरले: आपल्या युद्धांतली सगळी लूट त्यांनी शिवाचे मंदिर सोन्याने मढवण्यासाठी वापरली. तमिळ देशाच्या बहुतेक भागाचे ते बहुधा निर्विवाद अधिपती होते.
पहिले परांतक: मदुराई, पांड्यांचा मुकुट, सुवर्णसभा
हत्तीवरचे स्वामी
परांतकांचे पुत्र राजादित्य यांच्याबद्दल तिरुवालंगाडूचे ताम्रपट एकाच ओळीत सांगतात: त्यांनी “कृष्णराजांचा युद्धात पराभव केला, आणि ते स्वर्गाला गेले”. मग राजादित्यांचे बंधू राजे झाले. ती लढाई उघडच तक्कोलमची होती. तिथे राष्ट्रकूट राजे तिसरे कृष्ण आणि त्यांचे गंग मांडलिक बुतुग यांनी मिळून राजादित्यांचा पराभव केला, आणि त्यांना ठार मारले. आणखी एक चोळ दानपत्र, लायडनचे ताम्रपट, सांगते त्याप्रमाणे राजादित्य हत्तीच्या पाठीवरून लढत होते. दुसऱ्या बाजूचा लेख आहे आतकूरची शिळा. ती म्हणते, कृष्णराज “युद्धात साक्षात त्रिनेत्र (शिव)” होते. त्यांनी राजादित्यांवर हल्ला केला, “तक्कोल येथे लढून त्यांना ठार केले”, आणि ते विजयाने पुढे निघाले. त्याच शिळेवरचा दुसरा एक लेख ही गोष्ट वेगळी सांगतो. राजादित्यांना आलिंगन देत असताना बुतुगांनी कपटाने त्यांना खंजीर खुपसला, आणि अशा रीतीने त्यांना ठार केले. या लढाईची पूर्ण कथा ‘राष्ट्रकूट’ या पुस्तकात, ‘तक्कोलम आणि आतकूरच्या शिळेवरची शिकारी कुत्री’ या कथेत सांगितली आहे. नंतर एका स्त्रीने तिरुवेळ्ळरैच्या मोठ्या मंदिरात कृष्ण देवाला आणि रुक्मिणी देवीला सोने दिले: नैवेद्यासाठी वीस कलंजू, आणि एका दिव्यासाठी आणखी. लेख त्यांना “हत्तीच्या पाठीवर मरण पावलेल्या स्वामींच्या” पत्नी म्हणतो. त्यांचे पती बहुधा राजादित्य असावेत. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: कृष्ण शास्त्री यांनी संपादित केलेले पहिले राजेंद्र चोळ यांचे तिरुवालंगाडूचे ताम्रपट (प्रस्तावना, पृष्ठ ३८६, आणि श्लोक ५०-५४, पृष्ठ ४१९), आणि क्रमांक ९९ व १३२ या लेखांना त्यांनी लिहिलेल्या प्रस्तावना, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड ३, भाग ३ (१९२०); हुल्श यांनी संपादित केलेले उदयेंदिरमचे ताम्रपट, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड २, भाग ३ (१८९५), पृष्ठे ३८०-३८१ आणि ३८७; गोपीनाथ राव यांनी संपादित केलेले अन्बिलचे ताम्रपट, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड १५ (१९१९-२०), पृष्ठ ५३, टीप २; ‘चूलवंश’, भाग १, भाषांतर विल्हेल्म गायगर आणि सी. मेबल रिकमर्स (१९२९), अध्याय ५२, श्लोक ७०-८०, आणि अध्याय ५३, श्लोक ४-१० आणि ४०-४८, टिपांसह; वेंकय्या यांचा ‘टू इन्स्क्रिप्शन्स अॅट उत्तरमल्लूर’ हा लेख, ‘आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, अॅन्युअल रिपोर्ट १९०४-०५’ (१९०८), पृष्ठ १३४; आणि फ्लीट यांनी संपादित केलेला आतकूरचा शिलालेख, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ६ (१९००-०१), पृष्ठे ५५-५७. गायगर परांतकांच्या राज्यारोहणाचे वर्ष इ.स. ९०७ देतात; वेंकय्या यांनी ‘चूलवंशा’तले युद्ध परांतकांच्या कारकिर्दीच्या अखेरीस ठेवले. अप्पर यांच्या ‘देवारम’मध्ये सुवर्णसभेचे नाव आधीच येते, म्हणून परांतकांनी तिला फक्त पुन्हा सोन्याचा मुलामा दिला, असे हुल्श यांना वाटले. राजादित्य बहुधा कधी गादीवर आले नाहीत, असे कृष्ण शास्त्रींना वाटले, जरी लायडनचे ताम्रपट म्हणतात की त्यांनी “राज्य केले”; त्या विधवेच्या दानातला “वीस” हा कलंजूंचा आकडा संपादकांनी भरलेला आहे.