भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · चोळ
पळवून नेलेले लंकेचे राजे
“तो जेवणार नाही”
लंकेच्या राजवाड्याच्या दाराशी सैनिक उभे होते, हातात धनुष्य, तलवारी आणि इतर शस्त्रे घेऊन. ते केरळ होते, आणि त्यांना पगार मिळाला नव्हता. त्यांची एकच आरोळी होती: “जोवर पगार नाही, तोवर तो जेवणार नाही.” आत होते राजे पाचवे महिंद. लंकेचा इतिहासग्रंथ ‘चूलवंश’ त्यांची कहाणी अशी सांगतो. थोरल्या भावाच्या मृत्यूनंतर त्यांनी अनुराधपुरात श्वेतछत्र उभारले, आणि कठीण परिस्थितीत तिथे दहा वर्षे राज्य केले. ते राज्यकारभाराच्या रीती पाळत नसत, आणि त्यांचा स्वभाव फार दुबळा होता, असे ‘चूलवंश’ म्हणतो. म्हणून शेतकरी पिकांतला त्यांचा वाटा त्यांना देत नसत. दहाव्या वर्षापर्यंत त्यांची सगळी संपत्ती गेली होती, आणि सैन्याचा पगार ते देऊ शकत नव्हते. पण राजांनी सैनिकांना फसवले. हलवता येईल ती सगळी मालमत्ता घेऊन ते एका भुयारी वाटेने निसटले, आणि घाईघाईने रोहणला गेले.
पळवून नेलेले लंकेचे राजे
घोड्यांच्या व्यापाऱ्याची बातमी
रोहणमध्ये महिंदांनी एक सशस्त्र छावणी उभारली, आणि पुढे एक नगर वसवले. तिथल्या लोकांमध्ये ते पुष्कळ काळ राहिले, आणि राज्यकारभार चालवत राहिले. देशाच्या बाकीच्या भागात केरळ, सिंहल आणि कन्नाट मनाला येईल तसे राज्य करत होते. मग पलीकडच्या किनाऱ्यावरून लंकेत आलेला एक घोड्यांचा व्यापारी घरी परतला. त्याने चोल राजांना लंकेतली परिस्थिती सांगितली. ते ऐकून, ‘चूलवंश’ म्हणतो, त्या बलाढ्य राजांनी लंका आपल्या ताब्यात घेण्यासाठी एक भक्कम सैन्य पाठवले. ते सैन्य झटपट लंकेत उतरले. जिथे ते किनाऱ्याला लागले, तिथून लोकांना छळत ते रोहणकडे निघाले. महिंदांच्या कारकिर्दीच्या छत्तिसाव्या वर्षी चोलांनी “महेसी”, रत्ने, आणि राजांना वारशाने मिळालेला मुकुट हस्तगत केला. त्यांनी सगळे राजालंकार घेतले: देवांनी दिलेले अमोल हिऱ्यांचे कडे, कधी न तुटणारी तलवार, आणि फाटक्या वस्त्राच्या पट्टीचा पवित्र अवशेष.
पळवून नेलेले लंकेचे राजे
जिवंत पकडले
राजे स्वतः भीतीने जंगलात पळून गेले होते. चोलांनी त्यांना जिवंत पकडले, “तह करण्याचे निमित्त करून”. आणि लगेच त्यांना, हाती लागलेल्या सगळ्या खजिन्यासह, चोल सम्राटांकडे पाठवून दिले. मग चोल देवस्थानांकडे वळले. ‘चूलवंश’ म्हणतो, तिन्ही संघांत आणि सगळ्या लंकेत त्यांनी अवशेषांची दालने फोडली, आणि सोन्याच्या पुष्कळ मौल्यवान मूर्ती पळवल्या. इथेतिथे सगळे विहार त्यांनी हिंसकपणे उद्ध्वस्त केले, आणि “रक्त पिणाऱ्या यक्षांसारखे” लंकेचे सगळे खजिने स्वतःसाठी घेतले. पुलत्थिनगर हा तळ करून चोलांनी राजरट्ठवर, म्हणजे बेटाच्या उत्तर भागावर, सत्ता गाजवली; रक्खपासाणकंठ नावाच्या एका ठिकाणापर्यंत.
पळवून नेलेले लंकेचे राजे
चोळ लेखातले मुकुट
‘चूलवंश’ त्या चोल राजांचे नाव कुठेच घेत नाही. ई. हुल्श यांनी ते चोळ राजे पहिले राजेंद्र चोळ मानले. हा विजय राजेंद्रांच्या सहाव्या वर्षाच्या, म्हणजे इ.स. १०१७-१८ च्या, लेखांत प्रथम दिसतो; पाचव्या वर्षाच्या लेखांत तो नाही. म्हणून तो इ.स. १०१७ मध्ये झाला असला पाहिजे. राजेंद्रांचा स्वतःचा, एकोणिसाव्या वर्षाचा लेख चोळांची बाजू सांगतो, आणि तोही मुकुटांविषयीच बोलतो. तो म्हणतो, त्यांच्या मोठ्या आणि लढवय्या सैन्याने “ईरमच्या राजांचा मुकुट” जिंकला; ते राजे लढाईत समुद्रासारखे आवेशी होते. सैन्याने त्या राजांच्या राणींचा “अतिशय सुंदर मुकुट” घेतला. “सुंदरांचा मुकुट आणि इंद्राचा मोत्यांचा हार” घेतला; दक्षिणेच्या राजांनी ते पूर्वी ईरमच्या राजांकडे सोपवले होते. आणि “निर्मळ समुद्रातले संपूर्ण ईरमंडलम” घेतले. ईरम, किंवा ईरमंडलम, म्हणजे सिलोन; दक्षिणेचे राजे म्हणजे पांड्य राजे; आणि सुंदरांचा मुकुट म्हणजे पांड्य राजांचा मुकुट, असे दिसते. म्हणजे लेखाचा दावा असा, की लंकेकडे सोपवलेला पांड्यांचा मुकुट लंकेच्या स्वतःच्या मुकुटासह चोळ राजांकडे आला.
पळवून नेलेले लंकेचे राजे
“वर मागा”
उत्तर भाग चोलांच्या हाती होता. पण रोहणमध्ये राज्यातल्या लोकांनी कस्सप नावाच्या एका लहान राजपुत्रांना आपल्याकडे घेतले. त्यांनी त्यांना वाढवले, आणि सगळ्या प्रांतभर त्यांचे रक्षण केले. ‘चूलवंश’ म्हणतो, युद्धकलेत निष्णात अशा दोन शूर पुरुषांनी चोल सैन्याचा नाश करायचा निश्चय केला. ते होते कित्ती नावाचे एक दरबारी अधिकारी, आणि बुद्ध नावाचे एक मंत्री. पलुत्थगिरी नावाच्या ठिकाणी त्यांनी तटबंदी करून मोर्चे बांधले, सहा महिने लढाई केली, आणि चोलांपैकी पुष्कळांना ठार केले. त्या कत्तलीतून वाचलेले चोल भीतीने परत पुलत्थिनगरला पळाले. त्या दोघांना पाहून राजपुत्र फार प्रसन्न झाले. “मित्रांनो, वर मागा,” ते म्हणाले. बुद्धांनी आपले कुटुंब राहत होते ते गाव मागितले. कित्तींनी मागितले, की आपल्या उत्पन्नाचा जो भाग भिक्षुसंघाने ताब्यात घेतला होता, तो माफ व्हावा. इच्छा पूर्ण झाल्यावर त्या शूर, निर्भय आणि नम्र पुरुषांनी राजपुत्रांच्या पायांना वंदन केले. आणि ते कैदी राजे? ‘चूलवंश’ म्हणतो, महिंद चोल देशात बारा वर्षे राहिले, आणि गादीवर आल्यापासूनच्या अठ्ठेचाळिसाव्या वर्षी स्वर्गवासी झाले. ‘चूलवंश’ या अध्यायाला “लंकेची लूट” असे नाव देतो. आणि त्याचा शेवट एका धड्याने करतो: “आळसाने ग्रासलेल्या माणसाने भाग्याचे धन मिळवले, तरी ते असे टिकत नाही.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘चूलवंश’, भाग १, भाषांतर विल्हेल्म गायगर आणि सी. मेबल रिकमर्स (१९२९), अध्याय ५५, श्लोक १-३४, आणि श्लोक २२ वरची गायगर यांची टीप; ई. हुल्श, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड २, भाग १ (१८९१), क्रमांक २०, भाषांतर, पृष्ठ १०८; आणि ई. हुल्श, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड १ (१८९०), क्रमांक ६७, प्रस्तावना, पृष्ठे ९६-९७. चोल राजे कोण आणि विजयाची तारीख, याबाबत गायगर हुल्श यांचेच मत घेतात; आणि याच मुकुटांची बढाई मारणाऱ्या राजेंद्रांच्या तिरुमलैच्या खडकावरच्या लेखाचा ते उल्लेख करतात. हा लेख पांड्य राजांचे किंवा सिलोनच्या राजांचे नाव देत नाही, आणि सुंदर हे नाव पांड्य राजांच्या पारंपरिक याद्यांत येते, असे हुल्श नोंदवतात.