भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · चोळ
राजराजांचे तंजावरचे दगडी मंदिर
स्नानगृहातली आज्ञा
आपल्या कारकिर्दीच्या सव्विसाव्या वर्षाच्या विसाव्या दिवशी चोळ राजे राजराज यांनी तंजावरच्या आपल्या राजवाड्यातल्या राजस्नानगृहात दाने दिली. मग ते म्हणाले: “तंजावर येथे आम्ही बांधवलेल्या श्रीराजराजेश्वर नावाच्या पवित्र दगडी मंदिराच्या स्वामींना आम्ही दिलेली दाने, आमच्या थोरल्या भगिनींनी दिलेली दाने, आमच्या राण्यांनी दिलेली दाने आणि इतर दात्यांनी दिलेली दाने पवित्र गाभाऱ्यावर दगडात कोरली जावोत!” आणि ती तशी कोरली गेली. राजराजांना राजकेसरीवर्मा असेही म्हणत. त्यांचे पुष्कळ लेख त्यांच्या विजयांनी सुरू होतात: कलिंगम, ईरमंडलम आणि इतर देश, आणि पांड्यांकडून हिरावलेले तेज. आता त्यांची आज्ञा मंदिराच्या मध्यवर्ती गाभाऱ्याच्या भिंतींवर कोरली गेली. सुरुवातीला एक संस्कृत श्लोक आहे; तो या आज्ञेला त्यांचे शासन म्हणतो. बाकी सगळा मजकूर तमिळमध्ये आहे. म्हणजे हे मंदिर कोणी बांधले, ते मंदिराच्या भिंतीच सांगतात: खुद्द राजांनी. त्याला त्यांचेच नाव मिळाले, राजराजेश्वर; म्हणजे राजराजांचे ‘ईश्वर’, अर्थात मंदिर. आणि कोणी काय दिले, हे त्याचे लेख सांगतात: राजांच्या स्वतःच्या सोन्यापासून ते मंदिराची सेवा करणाऱ्या स्त्रियांच्या वाट्यांपर्यंत.
राजराजांचे तंजावरचे दगडी मंदिर
दगडाने तोललेले सोने
राजांच्या स्वतःच्या दानांनी लेखाचे एकशे पाच परिच्छेद भरले आहेत: सोन्याच्या मूर्ती, पात्रे आणि अलंकार. प्रत्येक दान “आडवल्लानच्या नावाच्या दगडाने” तोलले होते. हे उघडच सोने तोलण्याचे एक ठरलेले वजन होते. ते दगडाचे होते, आणि आडवल्लान देवाच्या देवळात ठेवलेले असे. त्यांत सोन्याचा एक पवित्र मुकुट आहे, चारशे नव्याण्णव कलंजूचा. काही सोन्यामागे एक कहाणी होती. राजांनी पाचशे शहाऐंशी कलंजूचे एक पानदान दिले, आणि सोन्याची इतर चिन्हे. ती आली होती “मलैनाडूमध्ये चेर राजे आणि पांड्य यांचा पराभव करून त्यांनी हस्तगत केलेल्या खजिन्यातून”. त्यांच्या पदव्यांच्या निमित्तानेही दाने झाली. शिवपादशेखर आणि श्रीराजराज ही नावे मिळाल्यावर त्यांनी देवाला सोन्याचे कर्णे दिले. आणि लेख म्हणतो, सत्याश्रयांना जिंकून ते परतले, तेव्हा त्यांनी देवाच्या चरणांची पूजा केली, आणि त्या चरणांवर सोन्याची फुले वाहिली.
राजराजांचे तंजावरचे दगडी मंदिर
थोरल्या भगिनी
राजांच्या आज्ञेतल्या त्या थोरल्या भगिनी म्हणजे कुंदवै. मंदिराचा आणखी एक लेख राजांच्या एकोणतिसाव्या वर्षापर्यंत त्यांनी दिलेल्या दानांची माहिती देतो. तो त्यांना परांतकन कुंदवै म्हणतो, आणि वल्लवरैयर वंद्यदेवर यांच्या राणी असेही म्हणतो. लायडनच्या ताम्रपटांप्रमाणे राजराज हे दुसरे परांतक यांचे पुत्र. म्हणून त्यांचे हे नाव म्हणजे “परांतकांच्या कन्या कुंदवै” याचे लहान रूप. त्यांनी स्वतः राजराजेश्वरात देवींच्या दोन मूर्ती स्थापन केल्या, आणि त्यांना सोने दिले. आपल्या आईंची एक मूर्ती स्थापन करून तिला अलंकार दिले. राजांनी स्थापन केलेल्या आडवल्लान देवाच्या मूर्तीला त्यांनी अलंकार दिले, आणि त्याच्या सहचारिणीलाही; ती त्यांच्या त्या दोन देवींपैकी एक होती. आणि त्या देवींसाठी आणि आपल्या आईंच्या मूर्तीसाठी त्यांनी कायमच्या देणग्या ठेवल्या.
राजराजांचे तंजावरचे दगडी मंदिर
थोर राजांची मूर्ती
राजांच्या एकोणतिसाव्या वर्षापूर्वी मंदिराच्या व्यवस्थापकाने सात मूर्ती स्थापन केल्या. त्यांतल्या चार मूर्ती तीन कवींच्या, आणि त्यांच्यापैकी एकांच्या पत्नींच्या होत्या. ‘देवारम’ हा शिवाच्या स्तुतीच्या स्तोत्रांचा संग्रह; हे तीन कवी त्याचे कर्ते मानले जातात. एक मूर्ती खुद्द शिवाची होती. उरलेल्या दोन होत्या पेरिय-पेरुमाळ, म्हणजे “थोर राजे”, आणि त्यांच्या पत्नी लोकमहादेवी यांच्या. हे दोघे कदाचित राजे राजराज आणि त्यांच्या राणी लोकमहादेवी असावेत. ज्याच्या सन्मानार्थ राजांनी हे मंदिर बांधले, त्या शिवाची पूजा करताना दोघांना कदाचित दाखवले असावे. लेख त्यांची उंची देतो; थोर राजांची उंची पायांपासून केसांपर्यंत. ही मूर्ती भरीव आहे, तिला दोन पवित्र बाहू आहेत, आणि ती एका पीठावरच्या कमळावर उभी आहे. राजांनी स्वतःही तांब्याच्या मूर्ती स्थापन केल्या; त्या सगळ्या मंदिरात ठेवलेल्या हाताच्या मापाने मोजलेल्या होत्या. त्यांत गणपती देवाच्या सात मूर्ती होत्या: दोन नाचणाऱ्या, एक मोठी आणि एक लहान; तीन आरामात बसलेल्या; आणि दोन उभ्या.
राजराजांचे तंजावरचे दगडी मंदिर
चारशे स्त्रिया
राजराजांची आणखी एक आज्ञा सांगते, की एकोणतिसाव्या वर्षापर्यंत त्यांनी मंदिराच्या सेवेसाठी माणसे दिली होती. आणि चोळ देशातल्या इतर मंदिरांतून मंदिरसेविका राजराजेश्वराकडे आणल्या होत्या. त्या चारशे होत्या, उघडच नर्तकी. राजांनी त्यांना “बाहेरून आणून” तंजावरच्या मंदिराजवळ “वसवले” होते. प्रत्येकीला एक किंवा अधिक वाटे मिळाले. एक वाटा म्हणजे एक वेली जमिनीचे उत्पन्न; ते शंभर कलम भात धरले होते. प्रत्येक स्त्रीच्या नावाआधी लेख ती आधी जिथे सेवा करत होती, ते मंदिर किंवा गाव लिहितो. काही नावे राजांच्याच नावांवरून आली आहेत: राजराजी, राजकेसरी, अरुमोरी. एक नाव कुंदवै आहे, राजांच्या थोरल्या भगिनींचे नाव. एक नाव, अरिंजी, राजांच्या आजोबांच्या अरिंजय या नावावरून आलेले दिसते. स्त्रियांनंतर पुरुष येतात: नृत्यशिक्षक, वादक, ढोलकरी, गायक, हिशेबनीस, छत्र धरणारे, दिवे लावणारे, पाणके, कुंभार, धोबी, न्हावी, ज्योतिषी, शिंपी, एक कासार, सुतार, एक सोनार, आणि आणखी काही; त्यांचे काम काय होते, ते आता नक्की वाचता येत नाही. त्यांच्यापैकी काहींचीही नावे राजांच्या नावांवरून होती, किंवा त्यांच्या वडिलांच्या आणि आजोबांच्या.
राजराजांचे तंजावरचे दगडी मंदिर
एक वाटा
एका वाट्याचे पुढे काय व्हावे, हेही आज्ञेने ठरवले होते. वाटेकरी मेला किंवा निघून गेला, तर त्याच्या सर्वांत जवळच्या नातेवाइकाने ते वेतन घ्यावे आणि ते काम करावे. तो नातेवाईक त्या कामाला लायक नसेल, तर त्याने लायक माणूस निवडावा, त्याच्याकडून काम करून घ्यावे, आणि वेतन घ्यावे. जवळचे नातेवाईक नसतील, तर अशा पदांवरच्या इतरांनी एक लायक माणूस निवडावा, आणि त्या माणसाला ते वेतन मिळावे. “त्याप्रमाणे,” लेख म्हणतो, ती नावे दगडावर कोरली गेली, “स्वामी श्रीराजराजदेव यांनी आज्ञा केली होती त्याप्रमाणे.” मग यादी सुरू होते. पहिली नोंद एका मुलीची आहे. तिला तिरुवैयारुच्या लोकमहादेवीश्वर मंदिरातून आणले होते. मंदिराच्या दक्षिणेकडच्या मंदिर-रस्त्यावर, दक्षिण रांगेतल्या पहिल्या घरात ती राहते. तिला एक वाटा मिळतो. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ई. हुल्श, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड २, भाग १ (१८९१), क्रमांक १, तंजावरचे मंदिर, प्रस्तावना, पृष्ठे १-२, आणि भाषांतर, परिच्छेद २-५, ३४-३८, ५१-५५ आणि ९२-९४, पृष्ठे ८-१५, आणि क्रमांक ६, प्रस्तावना, पृष्ठे ६८-६९; खंड २, भाग २ (१८९२), क्रमांक ३८, प्रस्तावना, पृष्ठे १५२-१५३, आणि भाषांतर, परिच्छेद १४-२१, पृष्ठ १५८; खंड २, भाग ३ (१८९५), क्रमांक ६६, प्रस्तावना, पृष्ठे २५९-२६०, आणि भाषांतर, परिच्छेद १-३, पृष्ठ २७८; आणि व्ही. वेंकय्या, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड २, भाग ४ (१९१३), क्रमांक ८४-८५, पृष्ठे ४०५-४०७. पेरिय-पेरुमाळ आणि त्यांच्या राणी यांची मूर्ती, हे हुल्श यांचे “कदाचित” आहे. ‘देवारम’ राजराजांच्या काळापूर्वीच रचले गेले होते, हे हा लेख दाखवतो, असे ते नोंदवतात; कॉल्डवेल यांचा कल ते तेराव्या शतकाच्या शेवटी ठेवण्याकडे होता.