भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · चोळ
राजराजांचे विजय
राज्य न घेणारे राजपुत्र
चोळ राजे राजराज यांना अरुण्मोळिवर्मा असेही म्हणत; त्याचा अर्थ “दयाळू वाणीचे”. दुसरे आदित्य-करिकाल यांच्या मृत्यूनंतर लोकांनी त्यांना गादीवर बसायची विनंती केली. पण त्यांनी “मनातसुद्धा स्वतःसाठी राज्याची इच्छा धरली नाही”. त्यांचे चुलते मधुरांतक मात्र त्या राज्याचा लोभ धरून होते. तिरुवालंगाडूचे ताम्रपट असे सांगतात; हे नंतरच्या एका चोळ राजांचे दानपत्र. ताम्रपट म्हणतात, राजपुत्रांच्या अंगावरच्या खुणांवरून चुलत्यांनी ओळखले, की हे साक्षात विष्णू आहेत, पृथ्वीवर अवतरलेले. म्हणून मधुरांतकांनी पुतण्याला युवराजपद दिले, आणि राज्याचा भार स्वतः उचलला. त्यांनी आपले मन शिवाला वाहिले, आपली संपत्ती शिवाच्या पूजेवर खर्च केली, आणि आपल्या सगळ्या लवाजम्याला शिवाची मंदिरे बांधायला लावले. दुसऱ्या एका दानपत्रात, लायडनच्या ताम्रपटांत, असा कोणताही वाद नाही: तिथे आदित्य मरण पावल्यावर मधुरांतक सरळ गादीवर आले. तिरुवालंगाडूचे ताम्रपट संपादित करणारे कृष्ण शास्त्री यांना वाटले, की कदाचित तिरुवालंगाडूच्या ताम्रपटांवरच विश्वास ठेवावा. हक्काने गादी राजपुत्रांची होती, असे त्यांनी मानले. त्या वाचनात, आपण युवराज होऊ या समजुतीवर, राजपुत्रांनी स्वखुशीने चुलत्यांना राज्य करू दिले. मधुरांतकांनंतर राजपुत्रांचा राज्याभिषेक झाला. तेव्हा रणदुंदुभी, घंटा, कर्णे, नगारे, डफ आणि शंख यांच्या नादाने दिशांची टोके गर्जून उठली.
राजराजांचे विजय
सोन्याशी तुलना
तुलाभारात, ताम्रपट म्हणतात, राजांना तराजूत, तुलेत, सोन्याच्या तुकड्यांशी तोलले गेले. आणि तरीही ते अ-तुल, म्हणजे “अतुलनीय”, ठरले. मग ते दिशा जिंकायला निघाले; सुरुवात दक्षिणेपासून केली. पांड्य राजे अमरभुजंग पकडले गेले. तेव्हा बाकीचे राजे मनातून त्यांना घाबरले, आणि सापांसारखे कुठेतरी लपायला पाहू लागले. राजांच्या सेनानायकांनी विलिंद हा किल्ला घेतला. त्याचा खंदक म्हणजे समुद्र होता, आणि त्याच्या उंच तटबंदीपुढे कोणत्याही शत्रूचे काही चालत नसे. आणि मग ताम्रपट आपल्या राजांच्या सेनापतींना खुद्द रामाच्याही वर ठेवतात. रामाने वानरांच्या मदतीने समुद्रावर सेतू बांधला, आणि मोठ्या कष्टाने लंकेच्या राजाला मारले. या सेनापतींनी मात्र “जहाजांतून समुद्र ओलांडला आणि लंकेच्या स्वामींना जाळले”. म्हणजे, ताम्रपट म्हणतात, राम मागे पडला.
राजराजांचे विजय
तेलातून जन्मलेले
मग राजांचे सागरासारखे सैन्य सत्याश्रयांवर तुटून पडले, आणि सत्याश्रय पळून गेले. कवी यावर श्लेष करतात. सत्याश्रय हे दुसरे तैलप यांचे पुत्र; ताम्रपट तैलपांना तैल म्हणतात, आणि तैल म्हणजे तेल. तेलातून जन्मलेले, तेव्हा ते निसटून गेले हे स्वाभाविकच, असे कवी म्हणतात. मग राजे बोलले: आपल्याच नावाचे एक राजराज, युद्धात निष्णात, एका भारी सोट्याने मारले गेले आहेत. म्हणून भीम नावाच्या त्या आंध्रांना, ते निर्दोष असले तरी, आपण ठार करू. आणि त्यांनी भीमांना गदेने ठार केले. कृष्ण शास्त्री यांच्या मते हा एका निर्दोष राजाचा केवळ त्या कारणासाठी केलेला वध होता. राजराजांनी आंध्र देशाच्या राजकारणात विनाकारण ढवळाढवळ केली, हेही त्यावरून दिसते, असे त्यांना वाटले. हे भीम कोण, आणि भीमांनी मारलेले ते राजराज कोण, याची ओळख अजून पटलेली नाही.
राजराजांचे विजय
मंदिराच्या भिंतीवर कोरलेले
राजराजांच्या स्वतःच्या लेखांची सुरुवात त्यांच्या विजयांनी होते. त्यांच्या सव्विसाव्या वर्षाचा लेख तंजावरच्या त्यांच्या मंदिरावर आहे. त्यांच्या सैन्याने जिंकलेले आठ देश तो सांगतो, वेंगैनाडूपासून कलिंगम आणि ईरमंडलमपर्यंत; आणि मग “इरट्टपाडीचे साडेसात लक्ष”. तो म्हणतो, की त्यांनी पांड्यांचे तेज हिरावून घेतले. ही यादी वाढत गेली. त्यांच्या एकविसाव्या वर्षाच्या तिरुमलैच्या लेखात हेच विजय आहेत, पण इरट्टपाडी नाही; त्यांच्या पंचविसाव्या वर्षाच्या मामल्लपुरमच्या लेखात ते आहे. म्हणजे त्या दोन वर्षांच्या दरम्यान त्यांनी इरट्टपाडी घेतले असले पाहिजे. यादीच्या आधी एक वाक्यांश येतो. हे लेख संपादित करणारे ई. हुल्श यांनी तो दोन प्रकारे वाचला. १८९० मध्ये त्यांनी त्याचा अर्थ दिला, की राजांनी कंदलूर येथे “रत्नासारखा मंडप बांधण्याची कृपा केली”. १८९१ मध्ये त्यांनी त्याला चुकीचे भाषांतर म्हटले, आणि असा अर्थ लावला, की राजांनी कंदलूरच्या मंडपात “पात्र कापण्याची कृपा केली”. त्यांना वाटले, की यातून कदाचित राजांच्या सुरुवातीच्या आयुष्यातला एखादा पराक्रम सूचित होतो. त्या पराक्रमात त्यांच्या बाहुबलाचे दर्शन घडले होते.
राजराजांचे विजय
एक राजनैतिक खेळी
इ.स. ९८५ मध्ये राजराज गादीवर आले, तेव्हा चोळ, तोंडै आणि कोंगू देश त्यांच्या ताब्यात होते. पश्चिम किनाऱ्यावर ते केरळांशी लढले, आणि गंगांशी त्यांच्याच देशात. आपले पुत्र राजेंद्र यांच्या साथीने त्यांनी सुमारे इ.स. १००० मध्ये गंगांची सत्ता उलथून टाकली. उत्तरेत त्यांनी “एका राजनैतिक खेळीने” आपले साम्राज्य वाढवले: पूर्व चालुक्यांचे वेंगैमंडलमचे संपूर्ण राज्य. आपली कन्या त्यांनी विमलादित्य यांना दिली, आणि जिंकलेले राज्य आपल्या जावयांना परत केले. बलाढ्य चोळांची मदत मिळते आहे, याचा जावयांना आनंदच होता. पूर्व चालुक्यांचा प्रदेश त्यानंतर कायम चोळांशी निष्ठावान राहिला. राजांनी तंजावरच्या मंदिराला दिलेल्या काही देणग्या चेर राजे आणि पांड्य यांचा मलैनाडूमध्ये पराभव करून हस्तगत केलेल्या खजिन्यातून आल्या होत्या. या देणग्या त्यांनी आपल्या तेविसाव्या आणि एकोणतिसाव्या वर्षांच्या दरम्यान दिल्या.
राजराजांचे विजय
पृथ्वीचे स्वामी
मग, तिरुवालंगाडूचे ताम्रपट म्हणतात, राजांनी परशुरामाने निर्माण केलेला देश जिंकला. तो अतुलनीय होता; त्याचे डोंगर आणि त्याचा समुद्र यांमुळे तिथे पोहोचणे कठीण होते. मग ताम्रपट त्यांच्या युद्धांची अखेर एका यादीने करतात. गंग, कलिंग, वंग, मगध, ओड्ड, सौराष्ट्र आणि चालुक्य राजे, आणि इतरही, यांना त्यांनी युद्धात नमवले, आणि त्यांच्याकडून मानवंदना घेतली. कृष्ण शास्त्री यांना वाटले, की यादी मगध आणि सौराष्ट्रापर्यंत जाते तिथे ती “मुळीच अशक्य नसली, तरी अतिशयोक्त” आहे. त्यांच्या पदव्यांमागून आणि युद्धांमागून तंजावरच्या त्यांच्या मंदिराला देणग्या आल्या. शिवपादशेखर, म्हणजे “शिवाचे भक्त”, आणि राजराज, म्हणजे “राजांचे राजे”, या पदव्या धारण केल्यावर त्यांनी सोन्याचे कर्णे दिले. सत्याश्रयांवरच्या विजयाहून परतल्यावर त्यांनी सोन्याची फुले दिली. अशा रीतीने मनातसुद्धा राज्याची इच्छा न धरणारे ते राजपुत्र, ताम्रपटांच्या कहाणीच्या शेवटी, श्रीमान राजराज होतात. त्यांनी “सर्व समुद्रांचे पाणी ज्या पृथ्वीचा कमरपट्टा आहे, त्या पृथ्वीवर राज्य केले”. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: कृष्ण शास्त्री यांनी संपादित केलेले पहिले राजेंद्र चोळ यांचे तिरुवालंगाडूचे ताम्रपट, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड ३, भाग ३ (१९२०), प्रस्तावना, पृष्ठे ३८७-३८८, आणि श्लोक ६९-८४ टिपांसह, पृष्ठे ४२०-४२२; ई. हुल्श, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड २, भाग १ (१८९१), क्रमांक १, तंजावरचे मंदिर, पृष्ठे १-२ आणि ८; ई. हुल्श, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड १ (१८९०), क्रमांक ४०, पृष्ठ ६४, आणि क्रमांक ६६, पृष्ठ ९४; आणि एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘एन्शंट इंडिया’ (१९११), पृष्ठ ४५. कृष्ण शास्त्री परशुरामाचा देश म्हणजे केरळ असे मानतात. ताम्रपटांच्या यादीत अरट्ट राजांचेही नाव आहे. हुल्श यांच्या १८९० च्या भाषांतरात इरट्टपाडीचे साडेसात लक्ष म्हणजे त्या प्रदेशातून येणारा महसूल. लायडनच्या ताम्रपटांत पहिले राजराज यांना राजाश्रय ही पदवी आहे.