भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · चोळ
राजेंद्र चोळ आणि गंगेचे पाणी
भगीरथांना हसले
भगीरथांनी आपल्या तपाच्या बळावर गंगा स्वर्गातून पृथ्वीवर आणली होती. चोळ राजे पहिले राजेंद्र चोळ त्यांना हसले. असे त्यांचे दानपत्र, म्हणजे तिरुवालंगाडूचे ताम्रपट, सांगतात. राजेंद्र चोळांचे लेख त्यांनी जिंकलेल्या देशांच्या लांबलचक याद्यांनी सुरू होतात; त्यांच्या बाराव्या वर्षाचा तिरुमलैचा शिलालेख त्यांतलाच एक. आता, ताम्रपट म्हणतात, आपला देश गंगेच्या पाण्याने पवित्र करावा, अशी त्यांना इच्छा झाली; ते पाणी “आपल्या बाहुबलाने तिथे आणलेले” असावे. म्हणून त्यांनी आपल्या सेनापतींना आज्ञा केली: त्या नदीच्या तीरांवरच्या शत्रू राजांना नमवा. हे सेनापती होते “पराक्रमाचे आश्रयस्थान आणि मुत्सद्द्यांतले अग्रणी”. सेनापतींच्या पुढे, ताम्रपट गातात, एक प्रचंड सैन्य चालले; हिमालयाच्या उतारांवरून उतरणाऱ्या गंगेच्या प्रचंड प्रवाहासारखे. सैन्याच्या आघाडीने हत्तींच्या कळपांनी बनवलेल्या पुलांवरून नद्या ओलांडल्या. बाकीचे सैन्य पायीच पलीकडे गेले; कारण तोवर हत्ती, घोडे आणि माणसे यांनी पाणी वापरून नद्या कोरड्या पडल्या होत्या.
राजेंद्र चोळ आणि गंगेचे पाणी
खाली पडलेले छत्र
सेनापतींनी जिंकलेले पहिले राजे, ताम्रपट म्हणतात, इंद्ररथ; “चंद्रवंशाचे ते रत्न”. अतिशय बलाढ्य हत्ती, घोडे आणि असंख्य पायदळ घेऊन ते चोळ सैन्याला सामोरे गेले, आणि आपला देश गमावून बसले. त्यांचे पांढरे छत्र जमिनीवर पडले; युद्धात तीक्ष्ण बाणांनी त्याचा दांडा आणि माथा कापला गेला होता. ते असे पडले, कवी म्हणतात, जणू आपल्या वंशजाच्या पराभवाने व्यथित होऊन चंद्राचे बिंबच खाली पडले. मग सेनापतींनी रणशूर यांची समृद्धी हिरावून घेतली, आणि धर्मपाल यांच्या विस्तीर्ण राज्यात प्रवेश केला. त्यांनाही जिंकून ते स्वर्गीय नदीपाशी, गंगेपाशी, पोहोचले. तिथे सेनापतींनी, तीरावरच्या ज्या सरदारांना नमवले होते, त्यांच्याकरवी गंगेचे परमपवित्र पाणी तात्काळ आपल्या स्वामींकडे पाठवले.
राजेंद्र चोळ आणि गंगेचे पाणी
गोदावरीत स्नान
इकडे स्वतः राजेंद्र चोळ जिंकण्याच्या इच्छेने गोदावरी नदीपर्यंत पोहोचले होते. ताम्रपट तिथल्या एका क्रीडास्नानाचे वर्णन करतात. राजांच्या अंगावरची सुगंधी उटी धुतली जाऊन तिच्या पाण्यात मिसळली. ताम्रपट म्हणतात, त्यामुळे नद्यांचा स्वामी समुद्र याला शंका आली, की गोदावरीचे कोणा परपुरुषावर प्रेम जडले आहे. नेमक्या त्याच वेळी सेनापतींनी गंगेचे पाणी आपल्या स्वामींकडे आणले. त्याआधी त्यांनी महीपाल यांना हरवले होते, आणि त्यांची कीर्ती, त्यांचे तेज आणि त्यांची मौल्यवान रत्ने हस्तगत केली होती. मग राजेही लढले. ओड्डच्या स्वामींना, त्यांच्या धाकट्या भावासह आणि त्यांच्या सैन्यासह, त्यांनी युद्धात ठार केले, आणि त्यांचे मदमस्त हत्ती बळाने घेतले. आणि तिथेच, आपल्या हत्तीच्या पाठीवरून, स्वतःच्या हाताने, त्यांनी एका पिसाळलेल्या हत्तीला ठार केले; तो सोंड उभारून त्यांच्यावर धावून आला होता.
राजेंद्र चोळ आणि गंगेचे पाणी
वहाणाही उरल्या नाहीत
राजांचा स्वतःचा, एकोणिसाव्या वर्षाचा लेख ही मोहीम आपल्या पद्धतीने सांगतो: त्यांनी जे जिंकले, त्याची यादी म्हणून. तो म्हणतो, आदिनगरच्या सभागृहात झालेल्या एका लढाईत त्यांनी इंदिरदन नावाच्या राजांना, “चंद्राच्या प्राचीन वंशातल्या” राजांना, कुटुंबासह पकडले. कुळाच्या खजिन्याचा मोठा ढीग ते घेऊन गेले. “पोहोचायला कठीण” असे ओड्ड-विषयम त्यांनी हातघाईच्या लढायांत नमवले. एका घनघोर लढाईत धर्मपाल यांचा नाश करून त्यांनी तंडबुत्ती जिंकले, आणि रणशूर यांच्यावर चढाई करून तक्कणलाडम. गोविंदचंद्र, “ज्यांचे भाग्य ओसरले”, पळून गेले. आणि एका तप्त रणांगणावर राजांनी महीपाल यांना घाबरवले; “त्यांच्या वहाणा, कडी आणि कुंडलेसुद्धा गेली”. त्यांच्याकडून दुर्मीळ ताकदीचे हत्ती आणि “स्त्रियांचे खजिने” त्यांनी हस्तगत केले. मग यादी गंगेपर्यंत पोहोचते. ई. हुल्श यांनी ओड्ड-विषय म्हणजे ओरिसा, आणि गोविंदचंद्र जिथून पळाले तो प्रदेश म्हणजे बंगाल, असे वाचले.
राजेंद्र चोळ आणि गंगेचे पाणी
गंगेपर्यंत गेले कोण?
तिरुवालंगाडूच्या ताम्रपटांत गंगेपर्यंत सेनापती जातात, आणि राजे गोदावरीपाशी त्यांच्याकडून ते पाणी स्वीकारतात. हे ताम्रपट संपादित करणारे कृष्ण शास्त्री आणखी एका लेखाचा, एण्णायिरम येथील लेखाचा, सारांश देतात. तो लेख म्हणतो, उत्तरेच्या राजांना हरवून, आणि त्यांच्याकडून गंगेचे पाणी “विजेत्याच्या सगळ्या थाटामाटात” स्वीकारून, राजेंद्र चोळांनी गंगैकोंड-चोळ ही पदवी घेतली. मद्रासच्या १९१८ च्या शिलालेख-अहवालाने याचा अर्थ असा घेतला, की उत्तरेची मोहीम राजांनी स्वतः चालवली. कृष्ण शास्त्री यांचे मत होते, की एवढे म्हणायला केवळ हा लेख पुरेसा नाही. ओड्डच्या स्वामींबद्दलही हकिकती वेगळ्या होतात. ताम्रपटांत राजे स्वतः त्यांना, त्यांच्या धाकट्या भावासह आणि सैन्यासह, ठार करतात. एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार यांच्या मते, राजेंद्र चोळ आपल्या राजधानीला परतण्यापूर्वी सेनापतींनी ओरिसाच्या राजांना त्यांच्या धाकट्या भावासह पकडले.
राजेंद्र चोळ आणि गंगेचे पाणी
विजयस्तंभ
मग, ताम्रपट म्हणतात, राजेंद्र चोळांनी आपल्या राजधानीत प्रवेश केला. त्या नगराच्या वैभवापुढे देवांचे निवासही फिके पडत असे. वाटभर, त्यांनी नमवलेले उच्चकुळातले राजे त्यांच्या चरणकमलांची पूजा करत होते. त्यांचा एकोणिसाव्या वर्षाचा लेख गंगैकोंड-सोळपुरम येथील त्यांच्या राजवाड्यातून दिला गेला. अय्यंगार यांच्या मते राजांनी बांधलेला तो मोठा तलाव तिथेच होता, आणि तो पवित्र करायला गंगेचे पाणी तिथे आणले गेले. जिंकलेल्या राजांनी पाणी वाहून आणणे, हे त्यांना एका जुन्या कथेचे “उघड अनुकरण” वाटले; तरीही पाणी आणले गेले, हे त्यांना खरे वाटले. ताम्रपट कथेचा शेवट त्या तलावानेच करतात. ते म्हणतात, आपल्या राज्यात राजांनी विजयस्तंभ म्हणून एक तलाव बांधला; तो “चोळगंगम या नावाने प्रसिद्ध” होता, आणि “गंगेच्या पाण्याने बनलेला” होता. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: कृष्ण शास्त्री यांनी संपादित केलेले पहिले राजेंद्र चोळ यांचे तिरुवालंगाडूचे ताम्रपट, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड ३, भाग ३ (१९२०), प्रस्तावना, पृष्ठे ३८८-३८९ आणि टीप ५, आणि श्लोक १०९-१२४, पृष्ठे ४२४-४२५; ई. हुल्श, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड १ (१८९०), क्रमांक ६७, तिरुमलैच्या खडकावरचा लेख, प्रस्तावना, पृष्ठे ९५ आणि ९७; ई. हुल्श, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड २, भाग १ (१८९१), क्रमांक २०, प्रस्तावना, पृष्ठ १०५, आणि भाषांतर, पृष्ठे १०८-१०९; आणि एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘एन्शंट इंडिया’ (१९११), पृष्ठे ११२-११३. कृष्ण शास्त्री यांच्या मते राजांनी ओड्डचे हत्ती उरलेल्या हक्कदाराकडून खंडणी म्हणून घेतले, आणि तो तलाव राजधानीत होता. अय्यंगार यांची जुनी कथा म्हणजे ‘सिलप्पदिकारम’मधली सेंगुट्टुवन चेर यांची कथा. दानपत्राच्या सहाव्या वर्षाच्या तमिळ भागात ही युद्धे नाहीत; म्हणून त्याचा संस्कृत भाग नंतर जोडला गेला असावा, असे मानले गेले आहे.