भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · चोळ
समुद्रमार्गे चीनला गेलेले दूत
११५० दिवसांचा प्रवास
इ.स. १०१५ मध्ये एक शिष्टमंडळ चीनच्या सम्राटाकडे पोहोचले. ते आले होते एका दूरच्या देशातून; चिनी लोक त्याला चु-लिएन म्हणत. चाउ जु-कुआ यांच्या ग्रंथाचे इंग्रजी भाषांतर करणारे फ्रीड्रिश हर्थ आणि डब्ल्यू. डब्ल्यू. रॉकहिल त्या देशावरच्या प्रकरणाला “चोळ अधिराज्य” असा मथळा देतात. त्यांच्या मते चु-लिएन म्हणजे चोळांचा देश. मुख्य दूत सो-लि सान-वेन यांनी चिन्यांना सांगितले, की ते कसे आले. सत्याहत्तर दिवस आणि रात्री ते समुद्रात होते; वाटेत सो-लि सि-लान नावाचे बेट लागले. आणखी एकसष्ट दिवसांनी ते कु-लो नावाच्या देशात पोहोचले; तिथल्या डोंगरावरून त्या देशाला हे नाव मिळाले होते. आणखी एकाहत्तर दिवसांनी सान-फो-त्सी आले. आणखी अठरा दिवस, आणि त्यानंतर आणखी वीस, आणि ते कँटनच्या एका बेटापाशी पोहोचले. आपल्या मायदेशापासून, ते म्हणाले, क्वांग-चौला पोहोचायला त्यांना एकूण ११५० दिवस लागले.
समुद्रमार्गे चीनला गेलेले दूत
सम्राटाच्या वाढदिवशी
चाउ जु-कुआ लिहितात, पूर्वी चु-लिएनने चिनी दरबाराला कधीच खंडणी पाठवली नव्हती. आता तिथल्या राजांनी मोती आणि तशाच वस्तू पाठवल्या. दुभाष्यांनी दूतांचे बोलणे चिनी भाषेत सांगितले: चिनी संस्कृतीबद्दल त्यांना “एका दूरच्या राष्ट्राचा आदर” व्यक्त करायचा होता. सम्राटाच्या आज्ञेने दूत राजवाड्याच्या बाजूच्या दाराशी थांबले, आणि दरबारी इतिहासलेखकांच्या मंडळातल्या सहकाऱ्यांनी त्यांना मेजवानी दिली. योगायोगाने तो सम्राटाचा वाढदिवस होता, आणि पवित्र प्रांगणात झालेले अभिनंदनाचे सोहळे त्यांना पाहायला मिळाले. सम्राटाच्या कृपेने त्यांना क्यु-त्सीच्या दूतांच्या बरोबरीचा दर्जा मिळाला. हर्थ आणि रॉकहिल या कृपेचा अर्थ वेगळा लावतात. क्यु-त्सी म्हणजे पूर्व तुर्कस्तानातले कुचा, चीनचे एक मांडलिक राज्य. त्याच्या दूतांच्या बरोबरीने या दूतांना गणणे, हे “चु-लिएनला किती कमी लेखले जात होते ते दाखवते”. दूतांनी आपल्या राजांचे नाव लो-त्सा-लो-त्सा असे सांगितले; संपादकांच्या मते ते बहुधा राज-राज असावे. चिनी नोंदी म्हणतात, त्या राजांनी २१,००० औंस मोती, हत्तीचे साठ सुळे आणि साठ कॅटी लोबान पाठवले. दूतांनी स्वतःकडून ६,६०० औंस मोती दिले. या शिष्टमंडळाबद्दल जे जे आपल्यापर्यंत आले आहे, त्या सगळ्यातच संपादकांना “मोठी अतिशयोक्ती” दिसते.
समुद्रमार्गे चीनला गेलेले दूत
सात तटांचे नगर
चाउ जु-कुआ लिहितात, चु-लिएनमध्ये सात तटबंदींचे एक नगर आहे; चार तट विटांचे, दोन मातीचे, आणि मधला एक लाकडाचा. पहिल्या दोन तटांच्या आत लोक राहतात, पुढच्या दोनांच्या आत दरबारी अधिकारी. पाचव्या तटाच्या आत राजांचे चार पुत्र राहतात, सहाव्याच्या आत आपापल्या मठांत पुजारी, आणि सातवा तट राजवाड्याच्या चारशेहून अधिक इमारतींना वेढतो. हलक्या गुन्ह्यांना काठीचे पन्नास ते शंभर फटके मिळतात; गुन्हेगाराला लाकडी चौकटीला बांधले जाते. “घोर गुन्ह्यांची शिक्षा म्हणजे शिरच्छेद, किंवा हत्तीच्या पायाखाली तुडवून मारणे.” कर अनेक आहेत आणि जड आहेत, म्हणून व्यापारी तिकडे क्वचितच जातात.
समुद्रमार्गे चीनला गेलेले दूत
साठ हजार हत्ती
राजकीय मेजवान्यांत राजे आणि त्यांचे चार मंत्री सिंहासनाच्या पायथ्याशी मुजरा करतात. मग सगळी मंडळी गाणे, वाजवणे आणि नाचणे सुरू करतात. राजे मद्य पीत नाहीत, पण मांस खातात, आणि सुती कपडे घालतात. आपल्या भोजनासाठी आणि लवाजम्यासाठी ते “पुऱ्या दहा हजार नर्तकी” ठेवतात; त्यांतल्या तीन हजार रोज सेवेत असतात. हा देश पश्चिमेकडच्या राज्यांशी युद्ध करत असतो. इथल्या सरकारकडे साठ हजार युद्धहत्ती आहेत; प्रत्येक सात-आठ फूट उंच. प्रत्येकाच्या पाठीवर एक घर असते, सैनिकांनी भरलेले. ते सैनिक दुरून बाण मारतात, आणि जवळ आल्यावर भाल्यांनी लढतात. विजय मिळाला, की हत्तींना सन्मानाची नावे दिली जातात. इथले लोक तापट आहेत, आणि जिवाची पर्वा करत नाहीत. राजांच्या समोर ते तलवारी घेऊन एकमेकांशी लढतात, आणि कोणतीही खंत न करता मरतात.
समुद्रमार्गे चीनला गेलेले दूत
साधा पांढरा कागद
आणखी शिष्टमंडळे आली, १०२० मध्ये आणि १०३३ मध्ये. १०३३ च्या दूताने आपल्या राजांचे जे नाव सांगितले, ते संपादकांच्या मते “श्री राज इंद्र चोळ असू शकेल”. १०७७ मध्ये चु-लिएनने पुन्हा खंडणी पाठवली; त्यात अपारदर्शक काचेचे हात धुण्याचे एक मोठे पात्र होते. आणि दूतांचे स्वागत करायला सम्राटाने राजवाड्यातला एक अधिकारी पाठवला. इ.स. ११०६ मध्ये पु-कान नावाच्या दुसऱ्या एका राज्याचे दूत आले, आणि तेव्हा शिष्टाचार मंडळाच्या अध्यक्षाने चु-लिएनचा विषय काढला. तो म्हणाला, १०६८ ते १०७७ या काळात चु-लिएनच्या राजांनी शिष्टमंडळ पाठवले होते. तेव्हा मंडळाने त्यांना साध्या पांढऱ्या कागदावर पत्र लिहिले होते, “कारण ते सान-फो-त्सीचे मांडलिक होते”. १०१५ चे दूत वाटेत ज्या देशात थांबले होते, तो हाच देश. पु-कान, तो म्हणाला, एक महत्त्वाचे राज्य होते; त्याला चु-लिएनच्या “छोट्याशा राजा”सारखी वागणूक देऊ नये.
समुद्रमार्गे चीनला गेलेले दूत
विश्वास ठेवण्याजोग्या तीन गोष्टी
संपादक मा त्वान-लिन यांचे उतारे देतात. चु-लिएनवरच्या आपल्या प्रकरणाचा शेवट ते हे सगळे तोलून करतात: क्वांग-चौ-फूपासून समुद्रमार्गे बरोबर ४,११,४०० ली दूरचे एक राज्य, आणि ११५० दिवसांचा प्रवास. ते लिहितात, हे सगळे गंभीरपणे पाहिले, तर विश्वास ठेवण्याजोग्या फक्त तीनच गोष्टी उरतात. चु-लिएन हा चीनपासून खूप दूरचा देश होता. प्राचीन काळी त्याचा साम्राज्याशी कधीच संबंध आला नव्हता. आणि त्याने पहिल्यांदा खंडणी १०१५ मध्ये पाठवली. आणि त्या वर्षी दूतांनी सादर केलेले चु-लिएनच्या राजांचे पत्र? मा म्हणतात, ते चिनी रचनेचेच होते, यात काही शंका नव्हती; परक्या हाताची कोणतीही खूण त्यात नव्हती. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: चाउ जु-कुआ, भाषांतर फ्रीड्रिश हर्थ आणि डब्ल्यू. डब्ल्यू. रॉकहिल (१९११), भाग १, प्रकरण १९, ‘चोला डॉमिनियन (चु-लिएन)’, पृष्ठे ९३-९६, आणि टिपा, पृष्ठे ९९-१०१, ज्यांत मा त्वान-लिन आणि ‘सुंग-शी’ यांचे उतारे आहेत; आणि टिपा, पृष्ठ २३, ‘सुंग-शी’चा उतारा. चाउ जु-कुआ हे अंतर त्स्वान-चौपर्यंत सुमारे ४,११,४०० ली देतात. संपादकांच्या मते सो-लि म्हणजे चोळ, आणि सो-लि सि-लान कदाचित “चोळांचे सिलोन”; १०७७ चे राजे, ति-हुआ-किआ-लो, म्हणजे बहुधा देवर काल. दूतांच्या भेटींत ३,३०० कॅटी सुगंधी द्रव्येही होती.