भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · चोळ
सुंदर चोळ आणि त्यांचे मंत्री
घराखाली
अन्बिल गावातला एक माणूस आपल्या घराच्या एका भागाचा पाया खणत होता. तेव्हा त्याला तांब्याच्या पत्र्यांचा एक संच सापडला. गावातल्या शिवमंदिराची दुरुस्ती करायला आलेल्या माणसाकडे त्याने ते पत्रे दिले, मंदिराच्या खजिन्यात ठेवायला. त्यात काय लिहिले आहे, हे त्या माणसाला जाणून घ्यायचे होते. म्हणून त्याने ते मद्रासला एका विद्वान पंडिताकडे पाठवले. पंडिताने ते वाचायला आणि प्रसिद्ध करायला गोपीनाथ राव यांच्या हाती दिले. ताम्रपट त्यांच्याकडे आले, तेव्हा त्यांना एकत्र बांधणारे कडे आधीच कापलेले होते. ते पत्रे पुष्कळ काळ ओलसर मातीत पुरलेले होते. त्या ओल्या मातीने काही पत्रे पोखरले होते, आणि काही अक्षरे खराब झाली होती. पण एकूण लेख उत्तम राहिला होता. त्या कड्यावर एक मुद्रा होती, अर्धउठावात कोरलेली. मध्यभागी एक वाघ मागच्या पायांवर बसलेला होता; त्याच्या शेजारी दोन मासे शेपटीवर उभे होते, आणि खाली एक धनुष्य. वर एक छत्र होते, आणि त्याच्या दोन्ही बाजूंना एकेक चवरी. कडेने एक संस्कृत श्लोक कोरलेला होता: हे “श्रीमान राजकेसरीवर्मा यांचे अढळ शासन” आहे. या शासनाचे राजे म्हणजे चोळ राजे सुंदर चोळ. त्यांना परांतक असेही नाव होते. आपल्या कारकिर्दीच्या चौथ्या वर्षी त्यांनी हे दानपत्र दिले.
सुंदर चोळ आणि त्यांचे मंत्री
देखणे चोळ
त्यांना हे नाव कसे मिळाले, ते ताम्रपट सांगतात. त्यांच्या म्हणण्याप्रमाणे, एक पुत्र जन्मले. त्यांच्यात आजोबांचे गुण होते, आणि आजोबांचे नावही. सौंदर्यात त्यांनी मदनालाही इतके मागे टाकले, की त्यांना सुंदर चोळ, म्हणजे “देखणे चोळ”, हे शुभ नाव मिळाले. त्यांचा हत्ती रणांगणावरून कधी मागे फिरत नाही, असे ताम्रपट गातात. “त्यांच्या राज्यात कोणताही माणूस कोणत्याही रोगाने मेला नाही, मग तो निराधार का असेना.” नंतरचे एक चोळ दानपत्र, तिरुवालंगाडूचे ताम्रपट, त्यांचीही स्तुती करते. ते म्हणते, त्यांच्या राजवाड्याच्या दारापुढचे अंगण सोन्याच्या धुळीने झाकलेले असे. त्यांच्या अखंड दानधर्माच्या गर्दीत सोन्याचे तुकडे खाली पडत, आणि घोड्यांच्या टापांखाली त्यांची पूड होई. त्यांनी युद्धेही केली. एक भग्न लेख त्यांना “पांड्य राजांना जंगलात हाकलणारे” राजे म्हणतो. आणि त्यांचा एक अधिकारी राजांच्या नवव्या वर्षी सिलोनमध्ये रणांगणावर मरण पावला. कृष्ण शास्त्री यांना वाटले, की सिलोनच्या राजांनी नेहमीप्रमाणे पांड्य राजांना मदत केली असली पाहिजे; पांड्य हे चोळांचे स्वाभाविक शत्रू. त्यांच्या कालगणनेप्रमाणे लंकेचा स्वतःचा इतिहासग्रंथ, ‘महावंश’, त्या वर्षांत झालेल्या एका लढाईची गोष्ट सांगतो. ती लढाई वल्लभ यांच्याशी झाली; हे वल्लभ म्हणजे चोळ राजे, असे ते मानतात. ‘महावंश’ म्हणतो, लंकेच्या सेनापतींनी “त्यांचा पुरता नाश केला”.
सुंदर चोळ आणि त्यांचे मंत्री
सुवर्णमहालातले स्वामी
लेख सुंदर चोळांना “सुवर्णमहालात मरण पावलेले स्वामी” म्हणतात. ते कसे मरण पावले, हे लेख आणि त्यांचे संपादक तीन प्रकारे सांगतात. तिरुवालंगाडूचे ताम्रपट एवढेच म्हणतात, की ते “स्वर्गाला गेले”; जणू दैत्यांच्या सैन्यांपासून स्वर्गाचे रक्षण करायला देवांनीच त्यांना बोलावले होते. त्यांच्या राणी वानवन्महादेवी म्हणाल्या: “माझे स्वामी सुंदर यांच्यावर अप्सरांची नजर पडण्यापूर्वीच मी त्यांच्यामागे जायचा निश्चय केला आहे.” आपल्या माणसांना सोडून त्या त्यांच्यामागे स्वर्गाला गेल्या. कृष्ण शास्त्री यांच्या टिपेत हा सतीचा उल्लेख मानला आहे. “आपली माणसे” या शब्दांसाठी ती टीप दुसऱ्या एका लेखाकडे बोट दाखवते. त्या लेखात एका विधवेची माणसे ‘अग्नीत शिरू नका’ अशी विनवणी करतात; पण त्या नकार देतात. हा सुवर्णमहाल कुठे होता? वेंकय्या यांना वाटले, की ती चिदंबरमची नटराज देवाची सुवर्णसभा. कृष्ण शास्त्री यांना एक लेख सापडला. त्यात तारीख देताना म्हटले आहे, की तेव्हा एक राजे कच्चिप्पेडू येथील आपल्या सुवर्णमहालात राहत होते. म्हणून त्यांना वाटले, की इथे अर्थ राजवाडा असा आहे: राजाचे मरण मंदिरापेक्षा राजवाड्यात होणे अधिक उचित. गोपीनाथ राव यांना वाटले, की राजांचा वध झाला. पांड्य राजे वीरपांड्य यांना त्यांच्या सगळ्या शिलालेखांत “चोळांचे मुकुटधारी मस्तक घेणारे वीरपांड्य” म्हटले आहे. आणि लायडनचे दानपत्र सुंदर चोळांचे पुत्र, दुसरे आदित्य, वीरपांड्यांच्या “कापलेल्या मस्तकाशी खेळत” असल्याचे दाखवते. म्हणून वीरपांड्यांनी सुंदर चोळांना ठार केले, आणि वडिलांच्या मृत्यूचा सूड म्हणून आदित्यांनी वीरपांड्यांना ठार केले, असे गोपीनाथ रावांना संभवनीय वाटले. तिरुवालंगाडूचे ताम्रपट म्हणतात, आदित्यांनी पांड्य राजांना युद्धात ठार केले, आणि पांड्य राजांचे मस्तक विजयस्तंभ म्हणून राजधानीत उभे केले. मग आदित्य “स्वर्ग पाहण्याच्या इच्छेने” “अदृश्य झाले”.
सुंदर चोळ आणि त्यांचे मंत्री
अन्बिलचे मंत्री
राजांच्या चौथ्या वर्षी हे अन्बिलचे ताम्रपट त्यांच्या एका मंत्र्यांसाठी केले गेले. ते मंत्री म्हणजे अनिरुद्ध नावाचे एक ब्राह्मण. ताम्रपट म्हणतात, ते प्रेम नावाच्या ब्राह्मणांच्या गावात राहत. अन्बिल हे नाव अन्बु या शब्दापासून आले; अन्बु हा संस्कृत ‘प्रेम’ याचा तमिळ प्रतिशब्द. म्हणजे दानपत्रातले प्रेम गाव म्हणजेच अन्बिल; जिथे हे ताम्रपट सापडले, तेच गाव. अनिरुद्ध विष्णूचे, श्रीरंगमच्या रंगनाथ देवाचे भक्त होते. फाल्गुन महिन्यात देवाचा एक मोठा उत्सव त्यांनी चालू केला, आणि त्यासाठी “कल्प टिकेल तोवर” देणगी दिली. त्यांच्या आईंनी चांदीचे एक पात्र दिले. त्यातून एका विद्वान ब्राह्मणाला तिथे रोज, जगाच्या अंतापर्यंत, पोटभर जेवण मिळावे, म्हणून. त्यांची नावे आणि श्रीरंगमला दिलेल्या देणग्या दाखवतात, की हे कुटुंब श्रीवैष्णव होते; त्या काळी हा समाज वाढत होता.
सुंदर चोळ आणि त्यांचे मंत्री
हत्तीने आखलेली सीमा
राजांनी प्रेमाने या मंत्र्यांना दहा वेली जमिनीचे एक गाव दिले. ते पिकांनी भरलेले होते, आणि त्यात तलाव, झाडे, बागा, विहिरी आणि तळी होती. राजांनी त्याचे जुने नाव आणि त्याचे रहिवासी बदलले, आणि त्याला करुणाकर-मंगलम असे नाव दिले. मंत्र्यांना त्यांनी ब्रह्माधिराज, म्हणजे “ब्राह्मणांचे राजे”, ही पदवी दिली. आणि पुढच्या सगळ्या राजांना राजे विनवतात: “माझ्या दानाचे रक्षण करा.” पुढे काय झाले, ते दानपत्राचा तमिळ भाग सांगतो, त्या प्रदेशातल्या लोकांच्याच शब्दांत. राजांची आज्ञा आपल्या गावात येताना पाहून ते तिला सामोरे गेले. त्यांनी तिची पूजा केली, ती डोक्यावर ठेवली, हातात घेतली आणि वाचली. मग आज्ञेप्रमाणे त्यांनी नव्या गावाच्या सीमा आखल्या. त्यांनी एका हत्तिणीला त्या दहा वेली जमिनीभोवती फिरवले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: गोपीनाथ राव यांनी संपादित केलेले सुंदर चोळ यांचे अन्बिलचे ताम्रपट, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड १५ (१९१९-२०), प्रस्तावना, पृष्ठे ४४-४५ आणि ५३-५४, आणि भाषांतर, श्लोक २५-४५ आणि तमिळ भाग, पृष्ठे ६८-७०; आणि कृष्ण शास्त्री यांनी संपादित केलेले पहिले राजेंद्र चोळ यांचे तिरुवालंगाडूचे ताम्रपट, श्लोक ५६-६८, पृष्ठे ४१९-४२१, आणि क्रमांक ११९ व १४२ या लेखांना त्यांनी लिहिलेल्या प्रस्तावना, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड ३, भाग ३ (१९२०). सिलोनच्या कालगणनेत हुल्श यांनी केलेल्या दुरुस्तीनंतर कृष्ण शास्त्री यांनी लंकेचे ते राजे चौथे महिंद मानले. पहिले राजराज यांच्या इ.स. ९८५ मधल्या राज्याभिषेकापूर्वीच्या चौदा वर्षांत गोपीनाथ राव यांनी तीन कारकिर्दी बसवल्या; त्यांतली एक सुंदर चोळांची. दानपत्राचा संस्कृत भाग त्या दहा वेलींच्या गावाला नल्विलंकुडी म्हणतो, आणि तमिळ भाग नन्मुलंकुडी.