भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · चोळ
उत्तरमल्लूरच्या चिठ्ठ्या
मुलगा आणि घडा
गावाची महासभा पूर्ण भरवली जाते; तरुण आणि वृद्ध, सगळे हजर असतात. त्या दिवशी गावात असलेला मंदिराचा प्रत्येक पुजारी, एकही अपवाद न करता, सभा भरते त्या आतल्या दालनात बसवला जातो. त्यांच्यामधला सर्वांत वृद्ध पुजारी उभा राहतो. वर पाहत तो एक घडा उचलतो, सगळ्या लोकांना दिसेल असा. जवळ उभा असलेला एक लहान मुलगा, “ज्याला आत काय आहे ते ठाऊक नाही”, चिठ्ठ्यांचा एक गठ्ठा बाहेर काढतो. तो गठ्ठा गावाच्या एका वॉर्डचा असतो. मुलगा तो दुसऱ्या, रिकाम्या घड्यात टाकतो आणि हलवतो. मग एक चिठ्ठी काढली जाते आणि मध्यस्थाच्या हाती दिली जाते. तो पाचही बोटे उघडी ठेवून ती तळहातावर घेतो आणि तिच्यावरचे नाव मोठ्याने वाचतो. मग दालनातले सगळे पुजारी ते पुन्हा वाचतात, आणि ते नाव लिहून घेतले जाते. अशा रीतीने तीसही वॉर्डांसाठी एकेक माणूस निवडला जातो. हा आदेश उत्तरमल्लूरच्या वैकुंठ पेरुमाळ मंदिराच्या पश्चिम भिंतीवर कोरलेल्या एका शिलालेखातला आहे. उत्तरमल्लूर हे मदुरांतकमच्या वायव्येकडचे एक गाव. हा लेख चोळ राजे पहिले परांतक यांच्या कारकिर्दीच्या चौदाव्या वर्षीचा आहे. तो संपादित करणारे वेंकय्या ते वर्ष इ.स. ९२०-२१ मानतात.
उत्तरमल्लूरच्या चिठ्ठ्या
दुष्ट माणसे
असा आदेश का द्यावा लागला? वेंकय्या यांनी त्याचे उत्तर खुद्द नियमांतच वाचले. चोळ देशाच्या मुख्य नगरापासून फार दूर नसलेल्या या महत्त्वाच्या गावाचा कारभार जवळजवळ कोसळायला आला होता, असे त्यांचे अनुमान होते. गावाच्या समित्या निवडण्याचे नियम ढिले असावेत, असे दिसते. बेईमान आणि अडाणी माणसांनी त्या संधीचा फायदा घेऊन गावाचा सामाईक पैसा हडप केला असावा. ते हिशेबही देत नसावेत. इ.स. ९१८-१९ मध्ये राजांनी परिस्थिती सुधारायला आपला एक शूद्र अधिकारी पाठवला. कदाचित त्याला अनुभव कमी होता म्हणून, आणि त्या दुष्टांच्या कारवायांनी गावकरी खवळले होते म्हणून, त्याच्या नियमांनी परिस्थिती आणखीच बिघडली असावी. मग राजांनी चोळ देशातून एक ब्राह्मण अधिकारी पाठवला. चौदाव्या वर्षाच्या सोळाव्या दिवशी काळजीपूर्वक नवे नियम केले गेले, “गावातली दुष्ट माणसे नष्ट व्हावीत आणि बाकीच्यांचे कल्याण व्हावे म्हणून”. या सभा आणि समित्या परांतकांनी सुरू केल्या नव्हत्या. आधीच्या शिलालेखांत त्यांची नावे येतात. दहाव्या शतकाच्या सुरुवातीला ही व्यवस्था जवळजवळ सगळ्या दक्षिण भारतात चालू होती, असे दिसते.
उत्तरमल्लूरच्या चिठ्ठ्या
कोण उभा राहू शकतो
घड्यात कोणाचे नाव जाऊ शकते, हे नवे नियम सांगतात. त्याच्याकडे कर भरणारी पाव वेलीहून अधिक जमीन असली पाहिजे, आणि तो स्वतःच्या जागेवर बांधलेल्या घरात राहत असला पाहिजे. मंत्रब्राह्मण तो इतका जाणत असला पाहिजे, की दुसऱ्यांना शिकवू शकेल. फक्त व्यवहारात निष्णात आणि सदाचारी माणसेच घ्यायची. वेंकय्या यांच्या भाषांतरात माणसाचे वय ७० च्या आत आणि ३५ च्या वर असले पाहिजे. हाच नियम सांगताना एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार वयाची मर्यादा पंचाहत्तरच्या आत देतात. मग नियम त्या दुष्ट माणसांना बाहेर ठेवतात. जो एखाद्या समितीवर होता आणि ज्याने हिशेब सादर केला नाही, त्याचे नाव घड्यात जाणार नाही. त्याच्या नातलगांचेही नाही: लेख अशा नातलगांचे बारा प्रकार देतो, त्याच्या आईच्या बहिणींच्या मुलांपासून ते त्याचे वडील, त्याचा मुलगा आणि त्याचा जावई यांच्यापर्यंत.
उत्तरमल्लूरच्या चिठ्ठ्या
वर्षभराची सेवा
निवडलेल्या तीस जणांपैकी जे आधी बाग समितीवर आणि तलाव समितीवर होते, आणि जे विद्येने आणि वयाने ज्येष्ठ आहेत, त्यांची वार्षिक समिती होते. उरलेल्यांपैकी बारा जण बाग समितीसाठी घेतले जातात, आणि सहा तलाव समितीसाठी. तीनशे साठ दिवस ते पदावर राहतात, आणि मग निवृत्त होतात. कोणी कसल्याही गुन्ह्यात दोषी आढळला, तर त्याला तत्काळ काढले जाते. सुवर्ण समितीसाठी पुन्हा चिठ्ठ्या टाकल्या जातात. प्रत्येक समिती नेमके काय करत असे, हे ठाऊक नाही. तलाव समिती बहुधा दर वर्षी गाळ काढत असे आणि दुरुस्त्या करत असे; सुवर्ण समिती बहुधा पैशाचे नियमन करत असे. लेखाच्या संपादकांना वयाची मर्यादा, मागितलेली विद्या आणि मालमत्ता, आणि आळीपाळीने सदस्यत्व या गोष्टी “आजच्या प्रशासकांनाही पटण्यासारख्या” वाटल्या. शिवाय आणखी एक नियम दोघांना बाहेर ठेवतो. “जो गाढवावर बसला आहे, आणि ज्याने खोटे दस्तऐवज बनवले आहेत”, त्याचे नाव घड्यात टाकायचे नाही. उत्तरमल्लूरची ही निवडणूक ‘प्राचीन भारताच्या कथा’ या पुस्तकात, ‘घड्यातली नावे’ या कथेत पूर्ण सांगितली आहे. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: वेंकय्या यांचा ‘टू इन्स्क्रिप्शन्स अॅट उत्तरमल्लूर’ हा लेख, ‘आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, अॅन्युअल रिपोर्ट १९०४-०५’ (१९०८), पृष्ठे १३१-१३६, आणि त्यांनी केलेले ‘बी’ या शिलालेखाचे भाषांतर, पृष्ठे १४२-१४५; आणि एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘एन्शंट इंडिया’ (१९११), पृष्ठे १६९-१७०. ज्याच्याकडे फक्त एक अष्टमांश वेली जमीन आहे, पण ज्याने एक वेद आणि चार भाष्यांपैकी एक शिकले आहे, त्यालाही हा लेख घड्यात येऊ देतो; आणि निषिद्ध नात्यांत संबंध ठेवल्याचे किंवा पाच महापातकांपैकी पहिल्या चारांचे दोषी आणि त्यांचे नातलग यांना बाहेर ठेवतो. पंचवार समिती ही पाचवी समितीही तो नेमतो. चिठ्ठ्या टाकण्याची ही पद्धत “सगळ्या आदिम समाजांनी अनुसरलेली” होती, असे वेंकय्या म्हणतात.