भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · चोळ
विजयालयांनी घेतलेले तंजावर
वधूसारखी नगरी
तंजावर दिसायला मोठे मनोहर होते. कुबेराची नगरी अलका जितकी सुंदर, तितकेच ते सुंदर होते. त्याचे उंच मनोरे आकाशाला भिडले होते, आणि त्याच्या वाड्यांचा पांढरा चुना अंगाला लावलेल्या सुगंधी उटीसारखा झळकत होता. तिरुवालंगाडूचे ताम्रपट त्याचे वर्णन असे करतात; हे याच वंशातल्या नंतरच्या एका राजांचे, पहिले राजेंद्र चोळ यांचे, दानपत्र. ज्यांनी हे नगर घेतले, त्यांचीही कहाणी ते सांगतात. “सूर्यवंशाचे दीप” विजयालय यांनी तंजावर ताब्यात घेतले, जसा एखादा पुरुष आपल्या पत्नीचा हात धरतो. ती पत्नी सुंदर डोळ्यांची, नाजूक कुरळ्या केसांची, आणि चुन्यासारखी शुभ्र चंदनाची उटी लावलेली. ताम्रपट म्हणतात, त्यांच्यापुढे सर्वांत आधी वाकायला राजांची झुंबड उडे, आणि त्या राजांच्या मुकुटांच्या धडकांनी विजयालयांचे पादपीठ झिजून गेले होते. विजयालयांच्या आधी, साहित्यात भेटणाऱ्या जुन्या चोळांची परंपरागत राजधानी उरैयूर. ते उतरणीला लागले असले पाहिजेत, आणि बलाढ्य पल्लवांच्या हाताखाली कुठल्यातरी खालच्या स्थानी चाकरी करत असावेत. विजयालयांपासून तंजावरला राजधानी करणाऱ्या चोळांचा वंश सुरू होतो. तीन शतकांहून अधिक काळ या घराण्याने दक्षिण भारताच्या इतिहासात मोठी मानाची भूमिका बजावली.
विजयालयांनी घेतलेले तंजावर
देवी आणि एक प्रश्न
ताम्रपट पुढे सांगतात, जिंकलेल्या त्या नगरीत विजयालयांनी निशुंभसूदनी देवीची, म्हणजे दुर्गेची, मूर्ती स्थापन केली, आणि तिच्यासाठी मंदिर बांधले. तिच्या कृपेने, चार महासागरांचे वस्त्र ल्यालेल्या अवघ्या पृथ्वीचा भार त्यांनी एखाद्या हारासारखा सहज पेलला. पण तंजावर कोणाकडून घेतले, ते ताम्रपट सांगत नाहीत. आणि दोन चोळ दानपत्रांचे संपादक या प्रश्नाचे उत्तर दोन प्रकारे देतात. कृष्ण शास्त्री यांना वाटले, विजयालयांनी ते एकतर थेट पल्लवांकडून घेतले, किंवा पल्लवांच्या हाताखाली तो भाग धरून असलेल्या सरदारांकडून. गोपीनाथ राव यांनी त्या सरदारांचे नाव सांगितले. त्यांनी उद्धृत केलेल्या इतर उताऱ्यांवरून, ते नगर मुत्तरैयरांकडून हिसकावून घेतले असले पाहिजे. हे एक घराणे होते; पल्लवांचे मांडलिक म्हणून ते तंजावर जिल्ह्याच्या मोठ्या भागावर राज्य करत. चोळ राज्यावरची पल्लवांची सत्ता विजयालयांचे पुत्र आदित्य यांच्या कारकिर्दीत उखडली गेली; तिची सुरुवात कदाचित याच चालीने झाली, असे गोपीनाथ रावांना वाटले.
विजयालयांनी घेतलेले तंजावर
विजयाच्या पताका
आणखी एक चोळ दानपत्र, सुंदर चोळ यांचे अन्बिलचे ताम्रपट, विजयालयांच्या नावावर श्लेष साधते. तेव्हा, ते म्हणते, राजांचे मुकुटमणी असे विजयालय नावाचे राजे होते; त्यांचे बाहू बलशाली होते, आणि ते “युद्धातल्या विजयाचे निवासस्थान” होते. त्यांच्या हातांवर शंख आणि चक्र यांच्या खुणा होत्या; ही नरकासुराच्या शत्रूची शस्त्रे. विजयालयांपासून, ते म्हणते, मोठी कीर्ती आणि वैभव लाभलेले राजकेसरी नावाचे राजे जन्मले. त्यांनी शिवाच्या मोठ्या मंदिरांची एक रांग दगडात बांधली; उंच, आणि अजून कधीही न ढासळलेली, “जणू त्यांच्याच विजयांच्या पताका”. ही मंदिरे कावेरीच्या दोन्ही तीरांवर उभी होती, गजराजांचे घर असलेल्या सह्य पर्वतापासून थेट समुद्रापर्यंत.
विजयालयांनी घेतलेले तंजावर
अजिंक्य
विजयालयांनंतर, तिरुवालंगाडूचे ताम्रपट म्हणतात, त्यांचे पुत्र राजे आदित्यवर्मा यांनी पृथ्वीचे रक्षण केले. ते उत्साही होते, ज्ञानी लोकांचे आश्रयस्थान होते, आणि वाईटाचा नाश करायला सदैव तत्पर असत. त्यांच्या नावातही श्लेष आहे: त्यातून सूर्य सुचवायचा आहे. मग ताम्रपट पल्लव राजांकडे वळतात. त्यांचे नाव अपराजित, म्हणजे “अजिंक्य”; आणि त्यांच्यापाशी तेजस्वी सैन्य होते. पण आदित्यांनी त्यांना युद्धात जिंकले. आदित्यांनी जिंकलेला देश म्हणजे तोंडैमंडलम. गोपीनाथ राव यांनी त्या पल्लव राजांचे आणखी एक नाव दिले: नृपतुंगवर्मा. इतर लेखांच्या आधारे त्यांनी हे युद्ध वेगळ्या प्रकारे सांगितले. आदित्य आणि पांड्य राजे वरगुण यांनी मिळून त्या पल्लव राजांवर चाल केली; त्यांचा पराभव केला, आणि त्यांना ठार मारले. पल्लवांच्या अंताची पूर्ण कथा ‘कांचीचे पल्लव’ या पुस्तकात, ‘पल्लवांचा अंत’ या कथेत सांगितली आहे. अशा रीतीने, तिरुवालंगाडूचे ताम्रपट म्हणतात, आदित्यांनी पल्लवांचा प्रिय देश ताब्यात घेतला, आणि आपली इच्छा पूर्ण केली. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: कृष्ण शास्त्री यांनी संपादित केलेले पहिले राजेंद्र चोळ यांचे तिरुवालंगाडूचे ताम्रपट, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड ३, भाग ३ (१९२०), प्रस्तावना, पृष्ठे ३८६-३८७, आणि श्लोक ४४-४९ टिपांसह, पृष्ठे ४१८-४१९; आणि गोपीनाथ राव यांनी संपादित केलेले सुंदर चोळ यांचे अन्बिलचे ताम्रपट, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड १५ (१९१९-२०), प्रस्तावना, पृष्ठ ५०, आणि श्लोक १६-१८, पृष्ठ ६८. १९२० मध्ये निशुंभसूदनी देवीचे मंदिर तंजावरला उभे नव्हते; किल्ल्याच्या पश्चिम दरवाजाजवळच्या एका प्रसिद्ध काली मंदिराची नोंद कृष्ण शास्त्री करतात.