भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · होयसळ, यादव आणि काकतीय
१३०७-१८: यादवांचा अंत
लगाम न खेचता
घोडेस्वार आले, “दगडधोंडे आणि डोंगर तुडवत, लगाम न खेचता.” रा. गो. भांडारकर यांच्या वृत्तांतात ते तीस हजार होते. त्यांचा सेनापती होता मलिक काफूर. हा एक गुलाम होता, आणि दिल्लीचा सुलतान अलाउद्दीन खिलजी याच्या मर्जीत तो खूप वर चढला होता. ती लांबची, खडतर वाटचाल करून मार्च १३०७ मध्ये ते देवगिरीला पोचले. देवगिरी हे यादव राजांचे नगर. तिथले राजे होते रामचंद्र; दिल्लीचे इतिहासकार त्यांना राम देव म्हणतात. कित्येक वर्षे त्यांनी दिल्लीला खंडणी पाठवली नव्हती, आणि त्यांना शिक्षा करायला काफूर आला होता. अमीर खुसरो ही लढाई आपल्याच शब्दांत सांगतो. “रायांचा मुलगा लगेच पळून गेला, आणि हिंदूंचे बहुतेक सैन्य भाल्यांनी आणि बाणांनी नरकात धाडले गेले. उरलेल्यांपैकी अर्धे पळून गेले, आणि उरलेल्या अर्ध्यांना अभय मिळाले.” राजांना कैद करून सुलतानाकडे पाठवले गेले. फिरिश्ता हे वेगळे सांगतो: राजे लढण्याच्या स्थितीतच नव्हते. त्यांनी आपल्या पुत्राला किल्ल्यात ठेवले, आणि ते नजराणे घेऊन तह मागायला बाहेर आले.
१३०७-१८: यादवांचा अंत
पिता आणि पुत्र
खुसरोच्या वृत्तांतात, दिल्लीत राजांना सहा महिने ठेवले गेले. मग पूर्ण सन्मानाने त्यांना सोडले गेले, आणि लाल छत्र दिले गेले. झियाउद्दीन बरनी आणखी भर घालतो: “राय-रायान”, म्हणजे “राजांचा राजा”, ही पदवी, आणि एक लाख टंका. मुले, राण्या आणि सारा परिवार यांच्यासह राजांना मोठ्या सन्मानाने घरी पाठवले गेले, आणि देवगिरी त्यांच्याकडेच राहू दिली गेली. “त्यानंतर राय सदैव आज्ञाधारक राहिले, आणि जिवंत असेपर्यंत नियमितपणे खंडणी पाठवत राहिले.” भांडारकरांच्या वृत्तांतात, इ.स. १३०९ मध्ये तेलंगणला जाताना काफूर पुन्हा त्या वाटेने गेला, आणि राजांनी त्याचे स्वागत करून आदरातिथ्य केले. त्याच वर्षी रामचंद्र वारले, आणि त्यांचे पुत्र शंकर राजे झाले. शंकरांनी दिल्लीला दरवर्षी जाणारी खंडणी बंद केली. इ.स. १३१२ मध्ये त्यांना नमवायला काफूरला पुन्हा दख्खनमध्ये पाठवले गेले. त्याने शंकरांना ठार मारले, त्यांचे राज्य उद्ध्वस्त केले, आणि तो देवगिरीतच राहू लागला. फिरिश्ता त्या वर्षीच्या राजांचे नाव देत नाही. त्याच्या सांगण्यात, काफूरने “देवगिरीच्या राजांना पकडले, आणि अमानुषपणे ठार मारले,” आणि दाबुल आणि चौलपासून रचूर आणि मूडकुलपर्यंतचा मुलूख उद्ध्वस्त केला.
१३०७-१८: यादवांचा अंत
जावयाचे बंड
अलाउद्दीन आजारी पडला होता. फिरिश्ता सांगतो, की याच वेळी बराच काळ धुमसत असलेल्या बंडाच्या ज्वाळा भडकल्या. गुजरात उठला. ते बंड मोडायला पाठवलेल्या सेनापतीचा मोठ्या कत्तलीत पराभव झाला, त्याला कैद केले गेले, आणि क्रूरपणे ठार मारले गेले. चितोडच्या रजपुतांनी मुसलमान अधिकाऱ्यांना तटावरून खाली फेकून दिले. आणि रामचंद्रांचे जावई हरपाल यांनी “दख्खनला शस्त्र उचलायला उठवले,” आणि मुसलमानांच्या कित्येक शिबंद्या हुसकावून लावल्या. ही बातमी सुलतानापर्यंत पोचली, तेव्हा “बादशहाने संतापाने स्वतःचेच मांस चावले.” दुःखाने आणि संतापाने त्याचा आजार आणखीच बळावला. डिसेंबर १३१६ मध्ये तो मरण पावला. फिरिश्ता पुढे म्हणतो, “पण ज्या नीचाला त्याने धुळीतून उचलून सत्तेवर बसवले होते, त्यानेच त्याला विष दिले, असा संशय राहिलाच.” भांडारकर हे बंड थोडे नंतरचे सांगतात. अलाउद्दीनच्या मृत्यूनंतर त्याचा तिसरा मुलगा मुबारक सुलतान झाला. तेव्हा हरपालांनी संधी साधली, आणि काही मुसलमान सुभेदारांना हाकलून लावले.
१३०७-१८: यादवांचा अंत
देवगिरीच्या दरवाजावर
इ.स. १३१८ मध्ये नवा सुलतान सैन्याच्या आघाडीवर देवगिरीवर चालून आला. बरनीच्या वृत्तांतात, हरपाल आणि त्यांना येऊन मिळालेले हिंदू त्याच्यापुढे टिकू शकले नाहीत. ते पांगले, आणि सुलतानाने लढाईशिवाय, रक्त न सांडता किल्ला परत घेतला. त्याने हरपालांच्या मागावर अधिकारी पाठवले. हरपाल “बंडखोरांचे म्होरके होते, आणि त्यांनीच बंड पेटवले होते.” “ते पकडले गेले, आणि सुलतानाने हुकूम दिला, की त्यांची कातडी सोलावी, आणि ती कातडी देवगिरीच्या दरवाजावर टांगावी.” फिरिश्ताच्या कथनात हरपालांना कैद करून परत आणले जाते. “त्यांची जिवंतपणी कातडी सोलली गेली, त्यांचे शिर उडवले गेले, आणि ते शिर त्यांच्याच राजधानीच्या दरवाजावर खोचले गेले.” पावसाळा आला, आणि सुलतान देवगिरीतच राहिला. सगळे मराठे पुन्हा एकदा अंमलाखाली आणले गेले. अलाउद्दीनच्या एका जुन्या चाकराला सुभेदार नेमले गेले, आणि मराठ्यांच्या मुलुखावर जहागीरदार, शासक आणि महसूल वसूल करणारे बसवले गेले. भांडारकरांच्या शब्दांत, “अशा रीतीने दख्खनची शेवटची हिंदू किंवा मराठा राजसत्ता संपली, आणि तो देश मुसलमानी साम्राज्याचा एक प्रांत झाला.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: इलियट आणि डॉसन, ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’, खंड ३ (१८७१): अमीर खुसरोचा ‘तारीख-इ-अलाई’, पृष्ठे ७७-७८, आणि बरनीचा ‘तारीख-इ-फिरोजशाही’, पृष्ठे २००-२०१, २१४-२१५; फिरिश्ता, ‘हिस्टरी ऑफ द राइज ऑफ द महोमेडन पॉवर इन इंडिया’, भाषांतर जॉन ब्रिग्ज, खंड १ (१८२९), पृष्ठे २१०-२११, २१६, २१८-२१९, २२५; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे ११९-१२०; आणि व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठ ४५२. खुसरो १३०७ च्या सेनापतीला मलिक नायब बारबक म्हणतो. बरनीच्या कथनात काफूर देश उद्ध्वस्त करतो, आणि राजांना आणि त्यांच्या पुत्रांना कैद करतो; फिरिश्ताच्या कथनात एक लाख घोडदळ आहे, वर्ष १३०६ आहे, आणि तीन वर्षांची खंडणी थकलेली आहे. फिरिश्ता असेही म्हणतो, की १३१२ मध्ये काफूर मुख्यतः वारस खिज्रखानाच्या मत्सरापोटी गेला. बरनीच्या कथनात काफूरच्या मृत्यूनंतर देवगिरी उठते, आणि हरपाल आणि राम देव ती ताब्यात घेतात. भांडारकरांच्या कथनातही हरपालांची “अमानुषपणे” जिवंतपणी कातडी सोलली जाते; स्मिथ यांच्या कथनात जिवंतपणी कातडी सोलून त्यांचे शिर उडवले जाते.