- 1तीन राज्ये: एका दृष्टिक्षेपातहोयसळांच्या मंदिरांवर भिंतीपासून सुटा कोरलेला एक शिल्पसमूह उभा आहे: एक माणूस वाघाला भोसकतो आहे. त्यांच्या ताम्रपटांच्या मुद्रांवर एक मेलेला वाघ आणि एक दंड दिसतो. तो माणूस म्हणजे या घराण्याचे मूळ पुरुष सळ. त्यांच्या वाघाची ही कहाणी “या घराण्…
- 2सळ आणि वाघबेलूरचा इ.स. १११७ चा एक शिलालेख केशव आणि शिव या देवांच्या स्तुतीने सुरू होतो, आणि मग यदुकुलाच्या उदयाचे नेहमीचे श्लोक येतात. होयसळांच्या मूळ पुरुषाविषयी तो एवढेच सांगतो: “सळांनी वाघ मारला, आणि ते पोयसळ झाले.” सळांच्या स्वतःच्या काळातला एकही…
- 3विष्णुवर्धनांचे बेलूरचे मंदिर, १११७बेलूरच्या मंदिराच्या बाहेरच्या भिंतींभोवती, पुढे खोलवर झुकलेल्या छज्जाखाली, जाळीदार चौकटींत नर्तकी कोरलेल्या आहेत, निरनिराळ्या पवित्र्यांत. त्यांच्यापैकी एकीच्या हातात एक फळ आहे, आणि त्या फळावर एक माशी बसली आहे; तिचा प्रत्येक अवयव अगदी हुबे…
- 4राणी शांतला, ११३१होयसळांच्या एका राणींची एक पदवी धमकीसारखी वाटते: “सवतींसाठी मदमत्त हत्ती”. लेखांमध्ये हे शब्द असे येतात: सवति-गंधवारण. श्रवणबेळगोळला त्यांनी बांधलेल्या जैन मंदिराला त्यांनी हेच नाव दिले. बी. लुइस राइस यांच्या काळीही ते मंदिर याच नावाने ओळखल…
- 5तलकाड जिंकणारे सेनापती गंगराजचालुक्य सम्राटांचे सैन्य बारा मांडलिक सरदारांसह कन्नेगाल येथे तळ ठोकून होते. तेव्हा, इ.स. १११७ चा एक जैन शिलालेख सांगतो, गंगराजांनी “सोडा!” अशी आरोळी ठोकली, आणि “रात्रीची लढाई आहे याची पर्वा न करता” घोड्यावर झेप घेतली. हातात तलवार घेऊन ते व…
- 6यादव देवगिरीत येतातएक होयसळ लेख आपल्या राजांची, दुसऱ्या बल्लाळांची, बढाई मारतो. तो म्हणतो, त्यांनी पांड्य राजांच्या रक्ताने आपली तलवार ओली केली, “भिल्लमांच्या मस्तकाच्या सहाणेवर तिला धार लावली, आणि जैतुगींच्या तोंडात ती म्यान केली”. भिल्लम आणि जैतुगी हे यादवा…
- 7लेखक मंत्री हेमाद्रीयादव राजांच्या दरबारात, असे दिसते, एकच माणूस धन्याच्या वतीने प्रत्येक आदेश लिहून जारी करत असे, आणि राज्याचे दप्तरही सांभाळत असे. ते होते हेमाद्री. एकामागून एक, दोन राजांचे ते मंत्री होते. पहिले राजे महादेव. आपले भाऊ कृष्ण यांच्यानंतर ते शके…
- 8ज्ञानेश्वरी आणि रामचंद्र राजे“ऐसें युगीं परी कळीं । आणि महाराष्ट्रमंडळीं । श्रीगोदावरीच्या कूलीं । दक्षिणलिंगीं ॥ त्रिभुवनैकपवित्र । अनादि पंचक्रोश क्षेत्र । … तेथ यदुवंशविलासु । जो सकळकळानिवासु । न्यायातें पोषी क्षितीशु । श्रीरामचंद्रु ॥ … केलें ज्ञानदेवें गीते । देशी…
- 9सागरी व्यापाऱ्यांना गणपतीदेवांचे वचनएक जहाज एका देशाहून दुसऱ्या देशाकडे निघते. वादळ त्याला गाठते; ते फुटते, आणि किनाऱ्यावर फेकले जाते. मग त्यावरच्या सोन्याचे, हत्तींचे, घोड्यांचे आणि रत्नांचे काय होते? काकतीयांचे राजे गणपतीदेव यांचा एक स्तंभलेख सांगतो, “पूर्वी राजे सगळा माल ब…
- 10मार्को पोलोंनी गौरवलेली राणीव्हेनिसचे प्रवासी मार्को पोलो यांच्या शब्दांत, “मआबार सोडून उत्तरेकडे सुमारे एक हजार मैल गेले, की मुतफिलीचे राज्य लागते.” ते सुमारे इ.स. १२९० मध्ये दक्षिण भारतात आले असावेत, असे मानले जाते. त्यांच्या सांगण्यानुसार, या राज्यावर पूर्वी एक राज…
- 11देवगिरीवर अलाउद्दीनअलाउद्दीन आपल्या कारभारातला करा प्रांत सोडून निघाला. आपण शिकारीला चाललो आहोत, असे त्याने सांगितले. वाटेत अनेक लहानसहान राजांचे प्रदेश लागले; तो त्यांतून शांतपणे पुढे गेला, कोणाशीही कुरापत काढली नाही. आपण आपल्या काकावर किंवा मामावर, म्हणजे स…
- 12१३०९-१०: वरंगळचा वेढाछावणीतल्या प्रत्येक माणसाला आपल्या तंबूमागे लाकडी भिंत उभारायचा हुकूम झाला. म्हणून वरंगळची झाडे कुऱ्हाडींनी तोडली गेली. अमीर खुसरोच्या शब्दांत, ती झाडे “कण्हत असूनही” पडली. “आणि झाडांची पूजा करणारे हिंदू त्या वेळी आपल्या मूर्तींच्या मदतीला…
- 13१३१०-११: द्वारसमुद्रदूर दक्षिणेत माबार होते. अमीर खुसरोच्या सांगण्यात, ते दिल्लीपासून इतके दूर होते, की भरधाव निघालेला माणूसही तिथे बारा महिन्यांनीच पोचू शकत असे. तिथे दोन राजे होते, बीर पांड्य आणि सुंदर पांड्य हे दोघे भाऊ. आजवर दोघांची मैत्री होती. आता दोघेही…
- 14१३०७-१८: यादवांचा अंतघोडेस्वार आले, “दगडधोंडे आणि डोंगर तुडवत, लगाम न खेचता.” रा. गो. भांडारकर यांच्या वृत्तांतात ते तीस हजार होते. त्यांचा सेनापती होता मलिक काफूर. हा एक गुलाम होता, आणि दिल्लीचा सुलतान अलाउद्दीन खिलजी याच्या मर्जीत तो खूप वर चढला होता. ती लांब…