भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · होयसळ, यादव आणि काकतीय
यादव देवगिरीत येतात
सहाण
एक होयसळ लेख आपल्या राजांची, दुसऱ्या बल्लाळांची, बढाई मारतो. तो म्हणतो, त्यांनी पांड्य राजांच्या रक्ताने आपली तलवार ओली केली, “भिल्लमांच्या मस्तकाच्या सहाणेवर तिला धार लावली, आणि जैतुगींच्या तोंडात ती म्यान केली”. भिल्लम आणि जैतुगी हे यादवांचे राजे होते. होयसळ दक्षिणेत, म्हैसूरमध्ये, राज्य करत होते. यादव उत्तरेकडून आले. दोघांनाही दख्खन हवे होते, जिथे एकेकाळी चालुक्यांचे राज्य होते. पण चालुक्यांची सत्ता त्यांच्याच मांडलिकांनी, कलचुरींनी, मोडली होती. आणि कलचुरीही लिंगायत पंथाच्या उदयाबरोबर आलेल्या अशांततेपुढे कोसळले होते. बल्लाळ त्या मुलखात उत्तरेकडे घुसत होते. रा. गो. भांडारकर यांच्या शब्दांत, यादव “संधी साधण्यात मागे राहिले नाहीत”. “हा एका साम्राज्याच्या मालकीसाठीचा संघर्ष होता, आणि म्हणूनच तो खडतर आणि निकराचा झाला.”
यादव देवगिरीत येतात
देवगिरी नावाची नगरी
यादव राजे चालुक्य राज्याच्या मांडलिक सरदारांचे वंशज होते. या घराण्यात मोठेपणाला चढलेले पहिले राजे म्हणजे भिल्लम. त्यांचे वडील मल्लुगी बिज्जलांशी युद्ध करत होते, असे दिसते. मल्लुगींच्या हत्तीदळाच्या प्रमुखाने कलचुरी राजपुत्रांच्या सैन्यावर काही प्रमाणात वरचष्मा मिळवला, असे सांगितले जाते. भिल्लम आणखी पुढे गेले. त्यांनी एक नगर घेतले, एका राजाला युद्धात हरवले, एका राज्यकर्त्याला ठार केले, आणि कल्याणचे सार्वभौमत्व मिळवले. मग त्यांनी “होसलाच्या स्वामींना ठार केले”; ते बहुधा बल्लाळांचे वडील असावेत, असे भांडारकरांना वाटले. भिल्लमांच्या स्वतःच्या हत्तीदळाच्या प्रमुखाने एक माजलेला हत्ती कौशल्याने गुर्जर राजांच्या सैन्यात घुसवला, असे सांगितले जाते. कृष्णेच्या उत्तरेचा सगळा मुलूख आपला केल्यावर भिल्लमांनी देवगिरी नगरी वसवली, तिथे स्वतःचा राज्याभिषेक करवून घेतला, आणि तिला आपली राजधानी केले. हे साधारण शके ११०९ मध्ये घडले.
यादव देवगिरीत येतात
सोरटूर
मग भिल्लमांनी दक्षिणेकडे सरकण्याचा प्रयत्न केला, आणि बल्लाळ त्यांच्या वाटेत उभे ठाकले. होयसळांचे लेख गदगजवळच्या सोरटूर येथे झालेल्या एका मोठ्या लढाईचे वर्णन करतात. भिल्लमांचे सैन्य चालून आले: तब्बल २,००,००० पायदळ, “वज्रांनी सज्ज”, आणि १२,००० घोडेस्वार, “उंच खोगिरांनी आणि रत्नजडित उरस्त्राणांनी उठून दिसणारे”. बल्लाळांनी “आपल्या एकाच हत्तीवरून” त्या सैन्यावर हल्ला चढवला, त्याला पळवून लावले, आणि सोरटूरपासून कृष्णेच्या काठापर्यंत त्याची कत्तल केली. निर्णायक लढाई लोक्किगुंडी, म्हणजे आजचे लक्कुंडी, येथे झाली. तिथे “भिल्लमांचा उजवा हात” म्हटल्या गेलेल्या जैत्रसिंहांचा पराभव झाला, आणि बल्लाळ कुंतलाचे, म्हणजे दक्षिण मराठा देशाचे, स्वामी झाले. शके १११४ चा, म्हणजे इ.स. ११९२ चा, एक लेख बल्लाळांना तेव्हाही आपल्या विजयी सैन्यासह लोक्किगुंडीला तळ ठोकून असलेले दाखवतो. यादवांना कुंतलाचा विजय “एक पिढीभर पुढे ढकलावा लागला”.
यादव देवगिरीत येतात
भिल्लमांचा शेवट
भिल्लमांचा शेवट कसा झाला, याबद्दल इतिहासकारांचे एकमत नाही. व्हिन्सेंट ए. स्मिथ यांच्या वृत्तांतात, ते इ.स. ११९१ मध्ये “होयसळ प्रमुखांकडून युद्धात मारले गेले”. भिल्लमांचा मृत्यू कसा झाला, ते भांडारकर सांगत नाहीत; ते फक्त एवढेच सांगतात, की त्यांच्यानंतर त्यांचे पुत्र जैतुगी गादीवर आले. जैतुगींनी आंध्रांच्या किंवा तैलंगांच्या राजांशी युद्ध केले, आणि त्यांनी आंध्र स्त्रियांना विधवा केले, असे सांगितले जाते. एक यादव ग्रंथ म्हणतो, रणभूमीवर त्यांनी “तैलंगांचा स्वामी, उग्र रुद्र, याच्या रूपातल्या बळीची आहुती देऊन नरमेध केला”. भांडारकरांनी हे एक अलंकारिक वर्णन मानले. त्यांच्या मते तो रुद्र म्हणजे युद्धात मारले गेलेले काकतीय घराण्याचे रुद्रदेव. वरंगळजवळ अनमकोंड येथे त्यांचा शिलालेख आहे. पैठणचा ताम्रपट म्हणतो, जैतुगींनी गणपतीदेवांची तुरुंगातून सुटका केली, आणि त्यांना गादीवर बसवले. भांडारकरांनी गणपतीदेवांना रुद्रदेवांच्या भावाचे किंवा बहिणीचे पुत्र मानले.
यादव देवगिरीत येतात
पोरखेळ
जैतुगींचे पुत्र सिंघण शके ११३२ मध्ये गादीवर आले. त्यांच्या काळात घराण्याची सत्ता आणि मुलूख खूप वाढले. त्यांनी जज्जल्ल नावाच्या राजांना हरवले, आणि त्यांचे हत्ती आणले. भोज नावाच्या राजांना त्यांनी कैद केले. तिलिवळ्ळी येथील एक लेख म्हणतो, त्यांनी होयसळ बल्लाळांना जिंकले. असे सांगितले जाते, की दक्षिणेतल्या त्यांच्या सुभेदाराने पांड्य, होयसळ आणि इतर दक्षिणी सरदारांना नमवले, आणि कावेरीच्या तीरावर विजयस्तंभ उभारला. हे सांगणाऱ्या दानपत्राची तारीख इ.स. १२३८ आहे. म्हैसूरमध्ये, सिंघणांनी पाठवलेल्या ३०,००० घोडदळाने १२३९ मध्ये तिथला गुत्तीचा डोंगरी किल्ला घेतला. पण महसूल गोळा करण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नांना बळाने विरोध झाला, असे दिसते. एक श्लोक या कारकिर्दीचे सार सांगतो: “बल्लाळांच्या ताब्यातला सगळा मुलूख घेतला गेला. सिंघण राजांच्या लेखी हे सगळे म्हणजे केवळ पोरखेळ होता.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे १०५-१०९; बी. लुइस राइस, ‘मैसूर अँड कूर्ग फ्रॉम द इन्स्क्रिप्शन्स’ (१९०९), पृष्ठे १०२-१०३, १०९; आणि व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठ ४५१. भांडारकर जैतुगींचे राज्यारोहण शके १११३ मध्ये देतात, आणि त्यांना जैत्रपाल असेही म्हणतात; जैत्रसिंह हे भिल्लमांचे पुत्र असले पाहिजेत, असे त्यांना वाटले. राइस सोरटूरची लढाई ११९० पूर्वीची मानतात, आणि स्मिथ सिंघणांचे राज्यारोहण इ.स. १२१० मध्ये देतात. स्मिथ यादवांचा प्रदेश, “सेवण किंवा सेउण”, देवगिरी आणि नाशिक यांच्या दरम्यान सांगतात.