भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · होयसळ, यादव आणि काकतीय
ज्ञानेश्वरी आणि रामचंद्र राजे
रामचंद्र राजांच्या राज्यात
“ऐसें युगीं परी कळीं । आणि महाराष्ट्रमंडळीं । श्रीगोदावरीच्या कूलीं । दक्षिणलिंगीं ॥ त्रिभुवनैकपवित्र । अनादि पंचक्रोश क्षेत्र । … तेथ यदुवंशविलासु । जो सकळकळानिवासु । न्यायातें पोषी क्षितीशु । श्रीरामचंद्रु ॥ … केलें ज्ञानदेवें गीते । देशीकार लेणें ॥” या ओव्यांनी एक कवी भगवद्गीतेवरची आपली मराठी टीका संपवतात. ते कवी म्हणजे ज्ञानदेव: “महान मराठा संत” ज्ञानेश्वर. इंग्रजीत हे नाव आणखी एका रूपातही लिहिले जाते, “सहसा उच्चारतात त्याप्रमाणे”. ज्ञानदेवांचा हा ग्रंथ म्हणजे ‘ज्ञानेश्वरी’. ग्रंथाच्या शेवटी ते म्हणतात, “तियें गीतेचा कलशु । संपूर्ण हा अष्टादशु ।” त्यानंतर सर्व प्राणिमात्रांसाठी एक आशीर्वाद येतो. कवी आपली नदी, आपला देश आणि आपले राजे, सगळ्यांची नावे सांगतात. पण वर्ष सांगतात का?
ज्ञानेश्वरी आणि रामचंद्र राजे
शके बाराशे बारा
‘ज्ञानेश्वरी’च्या प्रचलित पाठात वर्ष आहे. आशीर्वादानंतर आणखी एक ओवी येते: “शके बाराशतें बारोत्तरें । तैं टीका केली ज्ञानेश्वरें । सच्चिदानंदबाबा आदरें । लेखकु जाहला ॥” रा. गो. भांडारकर हेच ग्रंथ पूर्ण झाल्याचे वर्ष म्हणून देतात: शके १२१२, म्हणजे इ.स. १२९०; आणि लिहितात, “त्या वेळी रामचंद्र गादीवर होते, हे आपल्याला ठाऊक आहे.” शेवटच्या ओळींचे त्यांनी केलेले इंग्रजी भाषांतरही याच पाठाशी जुळते. त्यात रामचंद्र “यदुवंशात जन्मलेले आणि सर्व कलांचे निवास” आहेत, आणि तिथे “ज्ञानदेवांनी गीतेला देशी भाषेचा पोशाख चढवला”. औरंगाबादचे गॅझेटियर हेच वर्ष देते, आणि म्हणते की ज्यांना संस्कृत समजत नव्हते, त्यांच्यासाठी ज्ञानदेवांनी हा ग्रंथ लिहिला. पण आणखी एक साक्षीदार आहे. वि. का. राजवाडे यांनी आपल्या स्वतःच्या एका पोथीवरून ‘ज्ञानेश्वरी’ छापली. आणि त्या पोथीचे शेवटचे पान वेगळीच कहाणी सांगते.
ज्ञानेश्वरी आणि रामचंद्र राजे
झिजलेले शेवटचे पान
राजवाड्यांच्या पोथीच्या लेखकाने ग्रंथाच्या शेवटच्या ओळी तांबड्या शाईने लिहिल्या होत्या. पोथी पुढे एका मालकाच्या हाती आली, तेव्हा त्या शेवटच्या पानावरची अक्षरे घासून पुसून गेली होती. म्हणून त्या मालकाने शेवटच्या ओव्यांचे प्रत्येक अक्षर, काळे असो वा तांबडे, पुन्हा काळ्या शाईने गिरवले. पानाचे फाटलेले समासही त्याने आपल्या काळातल्या कागदाचे तुकडे लावून दुरुस्त केले. राजवाड्यांना हे काम आवडले नाही. खालून तांबडी शाई दिसते, आणि वरची काळ्या शाईची ओबडधोबड गिरवणी “डोळ्यांत सलते”. गिरवणाऱ्याला मूळ लेखकाइतके सुंदर लिहिता येत नव्हते, म्हणून प्रत्येक अक्षर बेढब झाले. तरीही राजवाडे कबूल करतात, की ती अक्षरे गिरवली गेली नसती, तर या ओव्या आपल्याला पाहायलाच मिळाल्या नसत्या. त्या वाचवून गिरवणाऱ्याने “जगावर मोठा उपकार केला आहे”. त्याने वाचवलेल्या ओव्या प्रचलित पाठापेक्षा वेगळ्या आहेत. राजवाड्यांच्या पोथीत रामचंद्र यदुवंशाचे नव्हे, तर चंद्रवंशाचे भूषण आहेत. आणि वर्षाची ओवी मूळ लेखकाच्या हातची नाही.
ज्ञानेश्वरी आणि रामचंद्र राजे
ब्याण्णवावी ओवी
अध्याय संपल्यावर, खाली, आणखी तीन वेगवेगळ्या हातांचे लेखन आहे. अक्षराचे वळण आणि शाई पाहून राजवाड्यांनी त्यांचा क्रम ठरवला. त्यांतल्या सर्वांत जुन्या हाताने एक संस्कृत श्लोक लिहिला: ही ‘ज्ञानेश्वरी’ गुरू मुकुंदांनी आपल्या शिष्याला, विद्याधरांना, दिली. त्यानंतरच्या हाताने शके १२१२ ची ओवी लिहिली, आणि कोणीतरी तिच्यावर ९२ हा आकडा टाकला. शेवटच्या हाताने एका मालकाचे नाव लिहिले; ती ओळ खरडून टाकली आहे. म्हणून राजवाड्यांनी असा तर्क केला, की त्यांच्या लेखकाने ज्या प्रतीवरून नक्कल केली, तिच्यात वर्षाची ओवी नव्हती. ज्ञानदेवांच्या काळानंतर ती कोणीतरी रचली. एका शब्दाच्या लेखनावरून त्यांनी असा युक्तिवाद केला, की ती सच्चिदानंदबाबांनी स्वतः रचली नाही; बाबांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या स्मरणार्थ त्यांच्या एखाद्या चाहत्याने ती रचली. त्यांचा निष्कर्ष असा, की ही पोथी म्हणजे गुरूंनी शिष्याला दिलेली तीच प्रत; ती शके १२१२ ते १२४० यांच्या दरम्यान केव्हातरी लिहिली गेली. तिचा कागद मजबूत आणि कमावलेला आहे, शाई उत्तम आहे, आणि लेखकाचे अक्षर सरावलेले, एकवळणी आहे. हे पाहून त्यांना वाटले, तिच्यासाठी फार मोठा खर्च आला असला पाहिजे; ती उतरवायला वर्ष-दोन वर्षे लागली असली पाहिजेत.
ज्ञानेश्वरी आणि रामचंद्र राजे
प्रतिष्ठानला शुद्ध केलेली
प्रचलित पाठाच्या शेवटी त्याची स्वतःची एक टीप आहे: “श्रीशके पंधराशें साहोत्तरीं । तारणनामसंवत्सरीं । एकाजनार्दनें अत्यादरीं । गीता-ज्ञानेश्वरी प्रतिशुद्ध केली ॥” ग्रंथ मुळात शुद्धच होता, ती टीप म्हणते; पण पाठांतरांमुळे शुद्ध पाठ भरकटला होता, म्हणून त्यांनी तो शोधून पुन्हा शुद्ध केला. त्यांनी हे लेखन प्रतिष्ठानला, गोदेच्या तीरावर, पूर्ण केले; जोडलेल्या ओवीतल्या वर्षानंतर जवळजवळ तीनशे वर्षांनी. ते लिहितात, “नमो ज्ञानेश्वरा निष्कलंका । जयाची गीतेची वाचितां टीका । ज्ञान होय लोकां ।” दोन्ही प्रतींनी ज्ञानदेवांचा आशीर्वाद जपला आहे: “पुढती पुढती पुढती । इया ग्रंथपुण्यसंपत्ती । सर्वसुखीं सर्वभूतीं । संपूर्ण होईजे ॥” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘ज्ञानेश्वरी’, अध्याय १८, ओव्या १८०३-१८११ आणि शेवटची टीप (प्रचलित पाठ, मराठी विकिस्रोत); वि. का. राजवाडे (संपादक), ‘ज्ञानेश्वरी’, राजवाडे पोथीवरून (१९०९), अध्याय १८, ओव्या ८४-९१, आणि त्यांची टीप, पृष्ठे ६६-६९; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे ११७-११८; आणि ‘गॅझेटियर ऑफ औरंगाबाद’ (१८८४), पृष्ठे ३७६-३७७. ओव्या आणि टीप मूळ जुन्या मराठीत दिल्या आहेत. प्रचलित पाठात त्या पवित्र स्थानी जगाचे जीवनसूत्र म्हणून ‘श्रीमहालया’ हे नाव येते; राजवाड्यांच्या छापील आवृत्तीच्या आमच्या प्रतीत ते नाव खात्रीने वाचता येत नाही. गुरू मुकुंद म्हणजे मुकुंदराज, असे राजवाड्यांनी मानले. गॅझेटियर या ग्रंथाला “प्राकृत टीका” म्हणते.