भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · होयसळ, यादव आणि काकतीय
१३०९-१०: वरंगळचा वेढा
वरंगळची झाडे
छावणीतल्या प्रत्येक माणसाला आपल्या तंबूमागे लाकडी भिंत उभारायचा हुकूम झाला. म्हणून वरंगळची झाडे कुऱ्हाडींनी तोडली गेली. अमीर खुसरोच्या शब्दांत, ती झाडे “कण्हत असूनही” पडली. “आणि झाडांची पूजा करणारे हिंदू त्या वेळी आपल्या मूर्तींच्या मदतीला धावून येऊ शकले नाहीत.” “मूर्तिपूजेच्या त्या राजधानीतले प्रत्येक शापित झाड मुळापासून तोडले गेले,” आणि सुतारांनी त्या ओंडक्यांतून सैन्याभोवती एक लाकडी किल्ला घडवला. हे सैन्य दिल्लीहून आले होते. हिजरी ७०९ मध्ये, म्हणजे इ.स. १३०९ मध्ये, सुलतानाने आपला मंत्री मलिक नायब काफूर याला वरंगळवर पाठवले. वरंगळ हा तेलंगणचे राय लद्दर देव यांचा किल्ला. झियाउद्दीन बरनी सुलतानाचे हुकूम देतो. किल्ला घेण्यासाठी आणि लद्दर देवांना उलथून टाकण्यासाठी काफूरने शिकस्त करावी. पण लद्दर देव आपला खजिना आणि रत्ने, हत्ती आणि घोडे देऊ करतील, आणि पुढच्या वर्षी आणखी देण्याचे वचन देतील. तसे झाले, तर काफूरने ते मान्य करावे, आणि त्यांना फार ताणू नये, “नाहीतर राय लद्दर देव त्याच्यावर मात करतील.”
१३०९-१०: वरंगळचा वेढा
तेलंगणची वाट
शाही लाल छत्र घेऊन सैन्य डोंगर, घळी आणि जंगले पार करत निघाले. खुसरोच्या वृत्तांतात, देवगिरीच्या सीमेवर काफूरने सुलतानाच्या हुकमाप्रमाणे आपल्या माणसांना लूट करायला मनाई केली, कारण हा राय राम देव यांचा देश होता. म्हणून कोणालाही दारे, घरे आणि धान्याची कोठारे नेता आली नाहीत, की उभी पिके कापता आली नाहीत. बरनीच्या वृत्तांतात, राम देव भेटी घेऊन सैन्याला सामोरे आले. त्यांनी देवगिरीच्या व्यापाऱ्यांना सैनिकांना स्वस्त दरात माल विकायला लावले. वरंगळच्या सीमेपर्यंतच्या प्रत्येक गावात त्यांनी चारा आणि अन्न गोळा करायला माणसे पुढे पाठवली. दोरीचा एक तुकडा जरी हरवला, तरी गावांना जाब द्यावा लागेल, असे त्यांनी बजावले. त्यांनी मराठ्यांची घोडदळ आणि पायदळाची एक तुकडीही सोबत दिली. “ते दिल्लीच्या कोणत्याही रयतेइतकेच आज्ञाधारक होते.” फिरिश्ताच्या वृत्तांतात, तेलंगणच्या सीमेवर काफूरने तो देश “आग आणि तलवारीने” उद्ध्वस्त करायचा हुकूम दिला. त्यामुळे “रहिवासी भांबावून गेले; त्यांनी आपल्या या उन्मत्त शत्रूंचे कधीच काही वाकडे केले नव्हते.” बरनी म्हणतो, काफूरला तेलंगणची नगरे आणि गावे उद्ध्वस्त झालेली आढळली, आणि त्यांचे प्रमुख वरंगळमध्ये पळून गेले होते.
१३०९-१०: वरंगळचा वेढा
सरबरची आग
खुसरोच्या सांगण्यात, वाटेत सैन्य सरबरच्या किल्ल्यापाशी आले. हा किल्ला तेलंगणच्या प्रांतांपैकी एक गणला जात असे. काफूरने तत्काळ त्याला वेढा घातला. बाहेरून धनुर्धारी बाण सोडत होते; आतून हिंदू “मारा! मारा!” असे ओरडत होते. मग आगीच्या बाणांनी किल्ल्यातली घरे पेटली. “प्रत्येकाने आपल्या बायकोमुलांसह स्वतःला ज्वाळांत झोकून दिले, आणि तो नरकात गेला.” आग धडधडत असतानाच किल्ल्यावर हल्ला चढवून तो घेतला गेला, आणि जे ज्वाळांतून वाचले, ते “तलवारीचे बळी ठरले.” किल्ल्याच्या प्रमुखाचा भाऊ निसटला होता. एका अधिकाऱ्याने त्याला सगळ्या खजिन्यासह किल्ला स्वाधीन करायला सांगितले. जिवंत उरलेले रक्षक दहशतीने पळून गेले. सैन्य पुढे निघाले, यासाठी की “इस्लामचे पवित्र झाड तिलंगच्या भूमीत रुजावे आणि बहरावे.”
१३०९-१०: वरंगळचा वेढा
मातीची भिंत
दोन सरदार चाळीस घोडेस्वार धनुर्धारी घेऊन एक टेकडी ताब्यात घ्यायला पुढे गेले, “कारण तिथून अरंगळच्या सगळ्या इमारती आणि बागा दिसतात.” काही दिवसांनी सेनापती स्वतः तिथे येऊन तळ ठोकून राहिला. “अरंगळची भिंत मातीची होती, पण इतकी भक्कम, की पोलादी भालाही तिला भेदू शकत नसे.” पश्चिमी यंत्राने फेकलेला गोळा मुले खेळतात त्या अक्रोडासारखा तिच्यावरून उसळून परत येई. किल्ल्याभोवती तंबू एवढे जवळजवळ ठोकले, की त्यांच्यामधून सुईचे टोकही जाऊ शकत नव्हते. आणि मग लाकडी भिंतीसाठी झाडे तोडली गेली. रात्री त्या प्रदेशाचे प्रमुख बनक देव यांच्या नेतृत्वाखाली तीन हजार हिंदू घोडेस्वारांनी छावणीवर हल्ला केला. तो फसला. त्यांची मुंडकी “मैदानावर मगरीच्या अंड्यांसारखी लोळली,” आणि सगळी तुकडी कापली गेली किंवा पकडली गेली. कैद्यांकडून सैन्याला कळले, की दमधूम नगरात तीन बलाढ्य हत्ती ठेवलेले आहेत. एक हजार माणसे जाऊन त्यांना शाही हत्तीखान्यासाठी घेऊन आली.
१३०९-१०: वरंगळचा वेढा
बाहेरची भिंत पडते
रोज रोज हुकूम सुटत, की भिंतीवर सगळ्या बाजूंनी “पश्चिमी दगडी गोळे” मारावेत, “ती पाडण्यासाठी, आणि तिचा चुरा करण्यासाठी.” मुसलमानांचे दगड उंच उडत, “पण हिंदूंचे गोळे जणू ब्राह्मणाच्या जानव्यातून सोडल्यासारखे दुबळे सुटत.” किल्ल्याची शंभर हात लांबीची एक बाजू मारा करून पाडली गेली, आणि खोल खंदक काठोकाठ मातीने भरला गेला. खिंडारापर्यंत चढणीचा रस्ता बांधायला कित्येक दिवस लागले असते. म्हणून आधी एकदा हल्ला करून पाहायचे, असे मसलतीत ठरले. रमजानच्या ११ तारखेच्या रात्री, नगाऱ्याच्या ठोक्याबरोबर, माणसे आपल्या शिड्या घेऊन भिंतीपाशी गेली. बाहेरच्या भिंतीचे तीन बुरूज घेतले गेले. दोन दिवसांनी पुन्हा हल्ला सुरू झाला. माणसांनी आग नेली, आणि रक्षक जिथे आसरा घेत होते, तिथे ती फेकली. बुधवारपर्यंत सगळी बाहेरची भिंत त्यांच्या ताब्यात आली. आणि मग त्यांना दगडात बांधलेला आतला किल्ला दिसला.
१३०९-१०: वरंगळचा वेढा
सोन्याची मूर्ती
काफूरच्या माणसांनी आतला खंदक पोहून पार केला, आणि दगडी बुरुजांपैकी एकावर हल्ला केला. तेव्हा लद्दर देवांनी तहाची बोलणी लावली. त्यांच्या दूतांनी दरवर्षी खंडणीचे वचन दिले. आणि शरणागतीची खूण म्हणून त्यांनी खुद्द लद्दर देवांची सोन्याची मूर्ती आणली, “गळ्यात सोन्याची साखळी घातलेली.” लाल छत्रासमोर त्यांनी आपले चेहरे जमिनीवर घासले. काफूर “त्या सोन्याच्या मूर्तीकडे पाहायलाही तयार नव्हता.” त्याने आपल्या अधिकाऱ्यांकडून ते सोने ताब्यात घेतले, आणि हल्ला थांबवला. त्या बदल्यात त्याने लद्दर देवांच्या देशात जे जे निपजते, ते सगळे मागितले, “भाजीपाला, खाणी आणि जनावरे” यांतून. मग इशारा म्हणून त्याने दूतांच्या पाठीवर उघड्या हाताने एवढ्या जोराने फटका मारला, की ते त्या फटक्याखाली वाकले. ते घाईघाईने किल्ल्याकडे परतले, “पाऱ्यासारखे थरथरत.” रात्रभर लद्दर देवांनी आपले खजिने गोळा केले. सकाळी त्यांचे अधिकारी हत्ती, खजिना आणि घोडे घेऊन लाल छत्रासमोर आले, आणि त्यांच्या दूतांना त्या छत्रासमोर जमिनीवर चेहरे टेकायला लावले गेले.
१३०९-१०: वरंगळचा वेढा
बरनीच्या सांगण्यातला मातीचा किल्ला
बरनी हा वेढा आपल्या पद्धतीने सांगतो. त्याच्या सांगण्यात वरंगळचा किल्ला मातीचा होता, आणि बराच मोठा होता. राय आपले सरदार, त्यांचे हत्ती आणि खजिना घेऊन दगडी किल्ल्यात गेले. काफूरने मातीच्या किल्ल्याला वेढा घातला, आणि रोज लढाई होत राहिली. दोन्ही बाजूंनी यंत्रे चालत होती, आणि दोन्ही बाजूंचे अनेक जण जखमी झाले. काही दिवसांनी सैन्यातल्या धाडसी माणसांनी शिड्या लावल्या, आणि दोर अडकवले. मग ते “पक्ष्यांसारखे” मातीच्या किल्ल्याच्या बुरुजांवर चढले. तो किल्ला “दगडी किल्ल्यापेक्षाही भक्कम होता.” “आपल्या तलवारींनी, भाल्यांनी आणि कुऱ्हाडींनी रक्षकांना कापून काढत” त्यांनी तो घेतला. आता सगळी आशा संपली, हे लद्दर देवांनी पाहिले, आणि अभय मागण्यासाठी त्यांनी मोठमोठे ब्राह्मण आणि दूत पाठवले. काफूरने ते मान्य केले, आणि वेढा उठवला. त्याने अनेक वर्षांचा खजिना घेतला: शंभर हत्ती, सात हजार घोडे, पुष्कळ रत्ने, आणि दरवर्षी खजिना आणि हत्ती पाठवण्याचे लेखी वचन.
१३०९-१०: वरंगळचा वेढा
एक हजार उंट
खुसरोच्या सांगण्यात जी संपत्ती आणली गेली, ती सगळी काफूरने घेतली. लद्दर देवांनी काही लपवून ठेवल्याचे आढळले, तर सरसकट कत्तल करू, अशी धमकीही त्याने दिली. लद्दर देवांनी दरवर्षी दिल्लीला जिझिया पाठवण्याचे बंधन मान्य केले. फिरिश्ताच्या सांगण्यात काही महिने वेढा चालला, आणि मग हल्ला करून नगर घेतले गेले. शिबंदीतले अनेक जण तलवारीने कापले गेले, कारण राजे, लुद्दूर देव, ज्या आतल्या किल्ल्यात गेले होते, त्यात सगळे मावत नव्हते. तीनशे हत्ती, सात हजार घोडे, आणि पैसा आणि रत्ने देऊन राजांनी तह विकत घेतला. वस्साफ आणखी वेगळ्याच प्रकारे सांगतो. त्याच्या सांगण्यात सैन्य सीमेवर पोहोचताच तेलंगणचे राय शरण आले, आणि सोन्याचे सहा हजार भारे दिल्लीला गेले, असे म्हणतात. खुसरोच्या वृत्तांतात, मार्च १३१० मध्ये काफूर आपली सगळी लूट घेऊन वरंगळहून निघाला, आणि “खजिन्याच्या ओझ्याखाली एक हजार उंट कण्हत होते.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: इलियट आणि डॉसन, ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’, खंड ३ (१८७१): अमीर खुसरोचा ‘तारीख-इ-अलाई’, पृष्ठे ७८-८५, बरनीचा ‘तारीख-इ-फिरोजशाही’, पृष्ठे २०१-२०४, आणि वस्साफ, पृष्ठ ४९; आणि फिरिश्ता, ‘हिस्टरी ऑफ द राइज ऑफ द महोमेडन पॉवर इन इंडिया’, भाषांतर जॉन ब्रिग्ज, खंड १ (१८२९), पृष्ठे २१२-२१३. कुनारपाल इथे खुसरो सेनापतीला मलिक नायब बारबक म्हणतो; टेकडीला तो अन माकिंडा म्हणतो. फिरिश्तामध्ये सुलतानाने आधी बंगालच्या वाटेने पाठवलेले एक सैन्य अपयशी ठरले होते. बरनी लिहितो, वर्षाच्या शेवटी लद्दर देवांकडून वीस हत्ती दिल्लीला आले, सोबत वचन दिलेला खजिना देऊ करणारे पत्र होते. वस्साफकडे हिरे एवढे भरपूर आहेत, की एक मिस्काल वजनाचा हिरा तीन दिनारांना विकला गेला.