भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · होयसळ, यादव आणि काकतीय
देवगिरीवर अलाउद्दीन
शिकारीच्या बहाण्याने
अलाउद्दीन आपल्या कारभारातला करा प्रांत सोडून निघाला. आपण शिकारीला चाललो आहोत, असे त्याने सांगितले. वाटेत अनेक लहानसहान राजांचे प्रदेश लागले; तो त्यांतून शांतपणे पुढे गेला, कोणाशीही कुरापत काढली नाही. आपण आपल्या काकावर किंवा मामावर, म्हणजे सुलतानावर, वैतागून निघालो आहोत, आणि राजमुंद्रीच्या राजांच्या चाकरीत जात आहोत, अशी बातमी त्याने पसरवली. दोन महिन्यांनी तो एलिचपूरला पोहोचला, आणि तिथून त्याने राजांच्या राजधानीकडे, देवगिरीकडे, मोर्चा वळवला. फिरिश्ता त्या काळच्या दोन लेखकांच्या आधारे हे असे सांगतो. झियाउद्दीन बरनी त्या राजांना राम देव म्हणतो; इतिहासकार रा. गो. भांडारकर त्यांना रामचंद्र किंवा रामदेव म्हणतात. बरनीच्या वृत्तांतात या स्वारीची बातमी सुलतानापर्यंत हिजरी ६९५ मध्ये, म्हणजे इ.स. १२९६ मध्ये, पोहोचते. फिरिश्ता ही स्वारी १२९४ ची मानतो; भांडारकर आणि इतिहासकार व्हिन्सेंट ए. स्मिथ यांचेही तेच मत आहे.
देवगिरीवर अलाउद्दीन
भिलसात ऐकलेली बातमी
अलाउद्दीन सुलतान जलालुद्दीनचा पुतण्या किंवा भाचा होता. सुलताननेच त्याला वाढवले होते, आणि आपली मुलगी त्याला दिली होती. बरनीच्या वृत्तांतात, सुलतानाच्या परवानगीने अलाउद्दीनने भिलसावर स्वारी केली होती. तिथे त्याने हिंदू पूजत असलेल्या कांस्याच्या मूर्ती ताब्यात घेतल्या, आणि भरपूर लुटीसह त्या जलालुद्दीनला नजराणा म्हणून पाठवल्या. त्या मूर्ती बदायूँ दरवाजासमोर टाकण्यात आल्या, सच्च्या श्रद्धावानांनी पायदळी तुडवाव्यात म्हणून. भिलसात अलाउद्दीनने “देवगीरची संपत्ती आणि हत्ती” यांबद्दल ऐकले; देवगीर म्हणजे देवगिरी. अलाउद्दीनने तिथे जाणाऱ्या वाटांची चौकशी केली, आणि सुलतानाला न सांगता तिकडे कूच करायचे ठरवले. त्याऐवजी त्याने चंदेरीच्या आसपासच्या प्रदेशांवर छापा घालायची परवानगी मागितली. तिथे दिल्लीच्या सैन्यांना कोणी घाबरत नाही, असे तो म्हणाला. जलालुद्दीनने “आपल्या मनाच्या भोळेपणाने आणि विश्वासाने” त्याच्यावर विश्वास ठेवला. त्याला वाटले, अलाउद्दीन बायकोच्या आणि सासूच्या त्रासाला अगदी कंटाळला आहे. म्हणून त्याला असा एखादा प्रदेश हवा आहे, जिथे राहता येईल आणि घरी परतावे लागणार नाही. भरपूर लूट मिळेल, या आशेने त्याने परवानगी दिली. अलाउद्दीनने तीन-चार हजार घोडेस्वार आणि दोन हजार पायदळ तयार केले, आणि कूच केले. आपल्यामागे नायब म्हणून त्याने आपल्या एका मर्जीतल्या माणसाला ठेवले: खुद्द बरनीचा काका किंवा मामा.
देवगिरीवर अलाउद्दीन
ज्यांनी कधी नावही ऐकले नव्हते
एलिचपूरच्या पलीकडे, घाटी-लजौरा इथे, अलाउद्दीनची सगळी खबर बंद झाली. करा प्रांतातून येणारी पत्रे सुलतानाला एवढेच मोघम कळवत, की तो बंडखोरांना शासन करतो आहे. सुलतानाला त्याचा जराही संशय आला नाही. शहरातल्या मोठ्या आणि शहाण्या माणसांना वाटले, बायकोशी होणाऱ्या भांडणांमुळे तो दूरच्या एखाद्या देशात आपले नशीब अजमावायला गेला आहे. रामचंद्र राजांचे सैन्य त्यांच्या मुलाबरोबर दूर गेले होते. बरनीच्या शब्दांत, “त्या देशातल्या लोकांनी मुसलमानांबद्दल कधी ऐकलेच नव्हते. मराठ्यांच्या भूमीला त्यांच्या सैन्यांनी कधी शासन केले नव्हते; कोणताही मुसलमान राजा किंवा राजपुत्र इतक्या आत पोहोचला नव्हता.” आणि देवगिरी “सोने-चांदी, रत्ने आणि मोत्यांनी अतिशय समृद्ध” होती. बरनीच्या सांगण्यात राजांनी घाईघाईने उभी केलेली फौज पांगली, अलाउद्दीन शहरात शिरला, आणि राजे येऊन शरण गेले. अलाउद्दीनने “पूर्वी कधी न झालेली एवढी लूट” नेली. फिरिश्ताच्या सांगण्यात राजे आपल्या नगरात होते, पण त्यांच्या राणी आणि थोरले पुत्र दूरच्या एका मंदिरात पूजेला गेले होते. नगरातले तीन-चार हजार लोक आणि नोकरचाकर घेऊन राजांनी नगरापासून चार मैलांवर आक्रमकांना तोंड दिले. त्यांचा पराभव झाला, आणि त्यांनी स्वतःला किल्ल्यात कोंडून घेतले. त्या वेळी किल्ल्याभोवती खंदक नव्हता. राजांच्या काही प्रजाजनांनी कोकणातून मीठ विकायला आणले होते. ते आपली पोती किल्ल्याच्या भिंतीपाशी टाकून पळून गेले होते. पोत्यांत धान्य आहे, असे वाटून शिबंदीने ती वेढ्याच्या काळासाठी रसद म्हणून किल्ल्यात नेली.
देवगिरीवर अलाउद्दीन
संपत्तीसाठी छळ
अलाउद्दीनने किल्ल्याला एवढा घट्ट वेढा घातला, की कोणालाही निसटता येईना. त्याने व्यापाऱ्यांकडून मोठमोठ्या रकमा वसूल केल्या. नगरात त्याने राजांचे हत्ती आणि त्यांचे कित्येक हजार घोडे ताब्यात घेतले. आपले सैन्य म्हणजे सुलतानाच्या वीस हजार घोडेस्वारांच्या सैन्याची फक्त आघाडी आहे, अशी बातमी त्याने पसरवली. सगळ्या दख्खनमध्ये दहशत पसरली. राजे एकत्र येण्याऐवजी प्रत्येक जण आपापला बचाव पाहू लागले. मग अलाउद्दीनने “नगर लुटले, व्यापारी, ब्राह्मण आणि प्रमुख नागरिक यांना पकडले, आणि त्यांची संपत्ती कुठे आहे ते वदवून घेण्यासाठी त्यांचा छळ केला.” आणि हे सगळे चालू असताना त्याने किल्ल्याचा वेढा आवळतच ठेवला. आता फार काळ टिकाव लागणार नाही, हे राजांनी ओळखले. त्यांनी अलाउद्दीनला लिहिले, “तुमची या देशावरची स्वारी अविचारी आणि उतावळी होती; पण तुमचे नशीब म्हणून तुम्हाला नगर बेसावध सापडले.” दख्खनचे राजे अजूनही त्याला घेरू शकतील, आणि त्याचा एकही माणूस जिवंत घरी जाऊ देणार नाहीत. त्यापेक्षा माफक रक्कम घेऊन निघून जाणे बरे. अलाउद्दीनने पन्नास मण सोने, मोती आणि रत्ने घेतली, आणि राजांचे हत्ती ठेवून घेतले. त्याने आपल्या कैद्यांना सोडले, आणि पंधराव्या दिवशी निघून जाण्याचे वचन दिले.
देवगिरीवर अलाउद्दीन
काजळी फासलेले चेहरे
पण राजांचे थोरले पुत्र आपल्या आईबरोबर मदत गोळा करायला गेले होते. आता ते मोठे सैन्य घेऊन नगराजवळ आले. त्यांच्या वडिलांनी त्यांना निरोप पाठवला, की तह झाला आहे. पण आपले सैन्य शत्रूच्या तिप्पट आहे, हे पुत्रांना ठाऊक होते, आणि इतर राजपुत्र आपल्याला येऊन मिळतील, अशी त्यांना अपेक्षा होती. म्हणून त्यांनी वडिलांचे ऐकले नाही. त्यांनी अलाउद्दीनला लिहिले, “तुम्हाला जिवाची थोडी जरी माया असेल, आणि सुरक्षित राहायचे असेल, तर लुटलेले सगळे परत करा.” अलाउद्दीनने त्या दूतांच्या चेहऱ्यांना काजळी फासली, आणि त्यांची हुर्यो उडवत त्यांना आपल्या छावणीतून हाकलून दिले. किल्ल्यावर नजर ठेवायला त्याने मलिक नुसरतला एक हजार घोडेस्वारांसह ठेवले, आणि तो राजपुत्रांवर चालून गेला. संख्येने कमी पडल्यामुळे त्याची माणसे सगळीकडून मागे हटू लागली. तेवढ्यात मलिक नुसरत हुकमाशिवाय आपली जागा सोडून घोडा फेकत रणभूमीवर आला. धुळीमुळे त्याची माणसे किती थोडी आहेत, ते दिसले नाही. हिंदूंना वाटले, ज्याच्याबद्दल ऐकले होते, ते सुलतानाचेच सैन्य आले. त्यांची फळी फुटली, आणि ते दाही दिशांना पळाले.
देवगिरीवर अलाउद्दीन
धान्य नव्हे, मीठ
किल्ल्यापाशी परतल्यावर अलाउद्दीनने शिबंदीला राजांचे कित्येक नातलग साखळदंडांत बांधून दाखवले; ते लढाईत पकडले गेले होते. आणि आता किल्ल्यात नेलेल्या पोत्यांत काय आहे, हे राजांना कळले: धान्य नव्हे, मीठ. किल्ल्यातले अन्न जवळजवळ संपले होते. राजांनी ही गोष्ट आपल्या सैनिकांपासून लपवली, आणि पुन्हा तहाची मागणी केली. कोणत्याही अटी मान्य कराव्यात, असे त्यांनी आपल्या दूताला खाजगीत सांगितले. अलाउद्दीनने याचे कारण ओळखले, आणि रोज काही ना काही नवी अडचण उभी केली. शेवटी शिबंदीची दुर्दशा टोकाला गेली. राजांनी प्रचंड खंडणी भरली: सहाशे मण मोती, दोन मण हिरे, माणके, पाचू आणि नीलम, एक हजार मण चांदी आणि चार हजार रेशमी वस्त्रे. याशिवायही आणखी होते, “ज्यावर विश्वास ठेवायला बुद्धी नकार देते.” त्यांनी एलिचपूर आणि त्याचा प्रदेशही देऊन टाकला. पंचविसाव्या दिवशी अलाउद्दीनने आपल्या कैद्यांना सोडले, आणि तो विजयी थाटात नगरातून बाहेर पडला. फिरिश्ताच्या मते, इतिहासाच्या सगळ्या मोठमोठ्या ग्रंथांत या पराक्रमाशी तुलना करता येईल, असे क्वचितच काही आहे.
देवगिरीवर अलाउद्दीन
“एवढा रक्तपात करून”
ग्वाल्हेरजवळ असलेल्या जलालुद्दीनने ऐकले, की अलाउद्दीनने देवगिरी लुटली. बरनीच्या सांगण्यात, आपल्या मनाच्या साधेपणाने तो आनंदला; अलाउद्दीन हे सगळे आनंदाने आपल्याकडे घेऊन येईल, असे त्याला वाटले. लोक म्हणत, एवढी श्रीमंत लूट दिल्लीच्या खजिन्यात यापूर्वी कधीच आली नव्हती. त्याच वर्षी अलाउद्दीनने जलालुद्दीनचा खून केला, आणि तो गादीवर बसला. जलालुद्दीन त्याचा काका किंवा मामा होता, आणि सासराही. बरनी नोंदवतो, की पुढे सुलतान झाल्यावर अलाउद्दीनने कायद्याबाबत आपला सल्लागार असलेल्या काझीला एक प्रश्न विचारला. “मी मलिक असताना देवगीरला एवढा रक्तपात करून जी संपत्ती मिळवली, ती माझी, की सरकारी खजिन्याची?” खजिन्याची, असे काझीने उत्तर दिले. सुलतान संतापला. आपण काय बोलतो, त्याचे भान ठेव, नाहीतर डोके जाईल, असे त्याने काझीला बजावले. ती संपत्ती आपण राजा होण्यापूर्वी मिळवली, तो म्हणाला, “माझ्या स्वतःच्या आणि माझ्या नोकरांच्या प्राणांची बाजी लावून”. ती मिळवली “ज्यांची नावेही दिल्लीत कधी कोणी ऐकली नव्हती, अशा हिंदूंकडून”. “ती संपत्ती मी स्वतःकडेच ठेवली आहे.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: इलियट आणि डॉसन, ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’, खंड ३ (१८७१): बरनीचा ‘तारीख-इ-फिरोजशाही’, पृष्ठे १४८-१५०, १८७, आणि अमीर खुसरोचा ‘तारीख-इ-अलाई’, पृष्ठ ६९; फिरिश्ता, ‘हिस्टरी ऑफ द राइज ऑफ द महोमेडन पॉवर इन इंडिया’, भाषांतर जॉन ब्रिग्ज, खंड १ (१८२९), पृष्ठे १७१-१७६; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे ११८-११९; आणि व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठ ४५२. पहिल्या दिवशी पकडलेले हत्ती बरनी तीस मोजतो, फिरिश्ता चाळीस. फिरिश्ताच्या दुसऱ्या कथनात अलाउद्दीनकडे आठ हजार घोडेस्वार आहेत, आणि राजे राजधानीपासून दूर असतात; ते घाईघाईने परततात, आणि त्यांचा “मोठ्या हानीसह” पराभव होतो. भांडारकर वार्षिक खंडणीचीही भर घालतात; स्मिथ यांच्या मते रामचंद्र राजांनी “आपल्या जिवाची खंडणी भरली”.