भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · होयसळ, यादव आणि काकतीय
तलकाड जिंकणारे सेनापती गंगराज
रात्रीची लढाई
चालुक्य सम्राटांचे सैन्य बारा मांडलिक सरदारांसह कन्नेगाल येथे तळ ठोकून होते. तेव्हा, इ.स. १११७ चा एक जैन शिलालेख सांगतो, गंगराजांनी “सोडा!” अशी आरोळी ठोकली, आणि “रात्रीची लढाई आहे याची पर्वा न करता” घोड्यावर झेप घेतली. हातात तलवार घेऊन ते वेगाने दौडले, आणि घाबरलेल्या सैन्यात त्यांनी दहशत पसरवली. गंगराज हे म्हैसूरमध्ये राज्य करणारे होयसळ राजे विष्णुवर्धन यांचे महामंत्री आणि सेनापती होते. बी. लुइस राइस यांच्या दृष्टीने, होयसळ तेव्हाही उत्तरेत चालुक्यांचे मांडलिक होते, आणि दक्षिणेत चोळांच्या अमलाखाली. शिलालेख पुढे सांगतो, जणू खेळ असावा तसे गंगराजांनी सगळ्या सरदारांना हरवले. त्या सरदारांची सगळी रसद आणि वाहने ते घेऊन आले, आणि त्यांनी ती आपल्या राजांपुढे ठेवली. राजे म्हणाले: “तुमच्या स्वतःच्या बाहूंच्या पराक्रमावर मी प्रसन्न आहे, प्रसन्न आहे; मागा (जे हवे ते).” शिलालेख म्हणतो, त्यांचे मन उपासनेवर जडले होते, आणि त्यांनी “राज्य किंवा धन मुळीच मागितले नाही”. त्यांनी एकच ठिकाण मागितले, परम. ते त्यांनी दोन जैन मंदिरांना दिले: एक त्यांच्या आईंनी बांधलेले, आणि एक त्यांच्या पत्नींनी.
तलकाड जिंकणारे सेनापती गंगराज
“लढा आणि घ्या”
तलकाड ही जुन्या गंग राजांची राजधानी होती. मग चोळांनी ती घेतली, आणि गंग राज्याचा अंत झाला. राइस यांना वाटले, गंगराज बहुधा त्याच राजांचे वंशज असावेत. नंतरचा एक शिलालेख सांगतो, त्यांनी ती कशी परत जिंकली. तलकाडमध्ये चोळांचे सुभेदार आदियम होते. त्यांना तलकाड सोडून देण्याचा निरोप गेला. त्यांनी नकार दिला; ते म्हणाले, “लढा आणि घ्या (जमत असेल तर).” तेव्हा गंगराजांनी दोन्ही सैन्ये समोरासमोर आणली. एक तमिळ सरदार पाठ फिरवून पळाला; गंगराजांच्या तलवारीचे टोक तेव्हा त्याच्या पाठीवरचा कमरपट्टा उचलू लागले होते. तो “कांचीच्या दिशेने धावला, जणू तिथे पोचणारच”, आणि “भेदरलेल्या हरणापेक्षाही भेदरून” रात्रंदिवस जंगलात लपून राहिला. दुसरा एक सरदार शैव संन्याशाचा वेष घेऊन तलकाडमध्येच मागे राहिला; त्याच्या टोपलीत “कुत्राही खाणार नाही असे काही अन्न” होते. गंगराज एकटे, पायी, त्याच्याजवळ गेले, त्याच्या भेकडपणावर टोमणे मारले, आणि त्याला पळवून लावले. मग त्यांनी चोळांच्या सगळ्या सरदारांना घाटमाथ्यावरच्या मुलखातून हुसकावून लावले. इ.स. १११६ पर्यंत म्हैसूरमधली चोळांची सत्ता संपली होती.
तलकाड जिंकणारे सेनापती गंगराज
शंभर पटीने भाग्यवान
शिलालेख सांगतो, तलकाडनंतर राजे अतिशय प्रसन्न झाले, आणि म्हणाले: “मागा (जे हवे ते).” सामान्य माणसांसारखा “राजे (मी मागेन ते) देतीलच” असा विचार गंगराजांनी केला नाही. त्यांनी फक्त गोविंदवाडी मागितली, आणि ती गोमटेश्वरांच्या पूजेसाठी दिली; गोमटेश्वर म्हणजे श्रवणबेळगोळच्या डोंगरावरची जैनांची प्रचंड मूर्ती. त्यांच्या लेखांत वारंवार येणारा एक श्लोक त्यांच्या कामगिरीचे सार सांगतो. त्यांनी तमिळ लोकांना गंगांच्या मुलखातून हाकलून लावले, आणि अशा रीतीने “वीर-गंगांना ताठ उभे केले”. वीर-गंग ही राजांची पदवी होती. राइस यांनी या शब्दांचा अर्थ स्वातंत्र्य असा लावला. दक्षिणेत चोळांपासून मुक्त झाल्यावर राजे उत्तरेतल्या चालुक्यांचे जोखड झुगारू शकले. लेख म्हणतात, ते “त्या पूर्वीच्या गंगांच्या राजांपेक्षा” “शंभर पटीने भाग्यवान” होते. राइस यांनी ते राजे म्हणजे गंग घराण्याचे शेवटचे राजे मानले; त्यांच्याच काळात तलकाड आणि राज्य हातचे गेले होते. प्रत्येक लेख तलकाडचे श्रेय गंगराजांना देत नाही. बेलूरचा राजांचा स्वतःचा शिलालेख म्हणतो, तलकाड जिंकले ते राजांनी. तो म्हणतो, त्यांनी गंगांची मुख्य नगरी जाळली, आणि चोळ राजांच्या सैन्याची प्रेते कावेरीत फेकली.
तलकाड जिंकणारे सेनापती गंगराज
दोन समाध्या
श्रवणबेळगोळला गंगराजांनी एक जैन मंदिर बांधले, आणि दुसरे आपल्या आईंसाठी. आईंच्या मंदिराला एकच दरवाजा आहे; दुसरे कोणतेही उघडे तोंड नाही. आणि समोरचा मोठा मंडप त्या दरवाजापर्यंतही प्रकाश पोचू देत नाही. म्हणून त्याला कत्तले बस्ती, म्हणजे “अंधाराचे मंदिर”, म्हणतात. त्यांच्या पत्नी लक्ष्मी यांनी तिसरे मंदिर बांधले. शके १०४३ मध्ये, म्हणजे इ.स. ११२१ मध्ये, त्यांच्या आईंनी संन्यासाचे व्रत घेतले, आणि देह ठेवला. गंगराजांनी त्यांच्या स्मृतीसाठी समाधी उभारली. एका वर्षाने त्यांच्या पत्नींचे निधन झाले, आणि त्यांनी त्यांचीही समाधी उभारली. त्यांचा लेख म्हणतो, जगातली कोणतीही पत्नी गंगराजांच्या पत्नीची बरोबरी करू शकत नव्हती. राइस यांच्या वाचनानुसार इतर लेख दाखवतात, की या जोडप्याने आपला एकुलता एक मुलगा आणि एकुलती एक मुलगी लहान वयातच गमावली होती. गंगराजांनी पुन्हा लग्न केले, आणि त्यांना बोप्प नावाचा मुलगा झाला. त्यांचे निधन शके १०५५ मध्ये, म्हणजे इ.स. ११३३ मध्ये, झाले.
तलकाड जिंकणारे सेनापती गंगराज
एक हजार
हळेबीडच्या होयसळेश्वर मंदिराशेजारी एक दगडी स्तंभ उभा आहे. तो होयसळ राजांच्या आणखी एका सेनापतींची कहाणी सांगतो: बल्लाळ राजांचे मंत्री कुवर-लक्ष्म. स्तंभ म्हणतो, त्यांनी आपले धन आणि आपले प्राण राजांच्या दानांसाठी आणि विजयांसाठी वाहिले. आणि राजांनी त्यांना “पुत्रासारखे” जपले. स्तंभ म्हणतो, शक्ती आणि शूद्रक राजे यांच्याकडे प्रत्येकी पन्नास वीर शपथेने बांधलेले होते, पण लक्ष्मांकडे एक हजार. आपल्या स्वामीला सोडून पळून गेलेली माणसे, “अशी आम्ही खरोखर पाहिली आहेत, पण त्याच्याबरोबरच प्राण देऊन मरणारी नव्हे”. स्तंभ म्हणतो, तो दगड जणू संकटकाळी आपल्या स्वामीला सोडून जाणाऱ्या “निर्लज्ज मंत्र्यांना” हसत होता. त्यावर लक्ष्मांच्या आणि गरुडाच्या प्रतिमा कोरल्या होत्या; स्वामिनिष्ठेत गरुड हाच त्यांच्या तोडीचा एकमेव. स्तंभ म्हणतो, त्यांच्या वीरांनी, त्यांच्या पत्नींनी आणि स्वतः त्यांनी “आपले सारे जीवन आपल्या स्वामीला अर्पण केले”. मग लक्ष्म आणि त्यांच्या पत्नी “त्या भव्य दगडी स्तंभावर चढले”, आणि “त्या स्तंभावर ते लक्ष्मीशी आणि गरुडाशी एकरूप झाले”. शिलालेख तिथेच संपतो, एका अपुऱ्या श्लोकात. ते कसे मरण पावले, ते स्तंभ सांगत नाही. राइस यांनी त्याचा सरळ अर्थ लावला: लक्ष्म आणि एक हजार वीर यांनी गरुड म्हणून राजांबरोबर जगण्याची आणि मरण्याची शपथ घेतली होती. राजांचा मृत्यू झाला, तेव्हा त्यांनी “त्यांच्यावरच्या अखंड निष्ठेची खूण म्हणून स्वतःचे प्राण घेतले”. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: बी. लुइस राइस, ‘इन्स्क्रिप्शन्स अॅट श्रवण बेळगोळ’ (‘एपिग्राफिया कर्नाटिका’, खंड २, १८८९): प्रस्तावना, पृष्ठे ३८-४०, ४९, ५५-५६, आणि त्यांनी केलेली क्रमांक ४५ (पृष्ठे १२५-१२६) आणि क्रमांक ९० (पृष्ठे १५६-१५८) यांची भाषांतरे; बी. लुइस राइस, ‘एपिग्राफिया कर्नाटिका’, खंड ५ भाग १, हासन जिल्हा (१९०२): प्रस्तावना, पृष्ठ १२, आणि लेख बेलूर ५८ आणि बेलूर ११२ (पृष्ठे ७१-७४); आणि बी. लुइस राइस, ‘मैसूर अँड कूर्ग फ्रॉम द इन्स्क्रिप्शन्स’ (१९०९), पृष्ठे ८९-९०, ९९-१००, आणि दुसऱ्या बल्लाळांविषयीचा त्यांचा वृत्तांत. आणखी दोन लेख तलकाड जिंकण्याचे श्रेय राजांना देतात, किंवा कोणी केते-नायक यांना; त्यांच्या ढालीचा आवाज ऐकून आदियम पळाले. राइस यांनी ते सम्राट म्हणजे चालुक्य विक्रमादित्य (इ.स. १०७६-११२७) असे मानले. लेख गंगराजांच्या आईंची नावे पोचिकब्बे, पोचलदेवी आणि पोचव्वे अशी देतात. आमच्या प्रतीत क्रमांक ९० ची तारीख वाचता येत नाही. राइस स्तंभाच्या नायकाला राजपुत्र लक्ष्म म्हणतात: “राजघराण्याच्या रक्ताचे, आणि कदाचित” राजांचे “सावत्र भाऊ”.