भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · होयसळ, यादव आणि काकतीय
सागरी व्यापाऱ्यांना गणपतीदेवांचे वचन
किनाऱ्यावर फेकलेले जहाज
एक जहाज एका देशाहून दुसऱ्या देशाकडे निघते. वादळ त्याला गाठते; ते फुटते, आणि किनाऱ्यावर फेकले जाते. मग त्यावरच्या सोन्याचे, हत्तींचे, घोड्यांचे आणि रत्नांचे काय होते? काकतीयांचे राजे गणपतीदेव यांचा एक स्तंभलेख सांगतो, “पूर्वी राजे सगळा माल बळजबरीने घेऊन जात.” त्या स्तंभावर राजांचे उत्तर कोरलेले आहे. स्तंभलेख म्हणतो, “सगळ्या खंडांकडे, बेटांकडे, परदेशांकडे आणि नगरांकडे निघणाऱ्या आणि तिथून येणाऱ्या” सागरी व्यापाऱ्यांना राजे अभय देतात. पूर्वी सगळाच माल जप्त होत असे; आता नेहमीच्या जकातीशिवाय काहीही घेतले जाणार नव्हते. राजे घोषणा करतात, “पण आम्ही, दयेपोटी, कीर्ती आणि पुण्य यांसाठी, ठरलेल्या जकातीखेरीज बाकी सगळे देऊन टाकत आहोत.” “प्राणांपेक्षाही धन अधिक मोलाचे, या विचाराने” ज्यांनी समुद्रप्रवासाचा मोठा धोका पत्करला, त्यांना ते हे देतात. जकातीसाठी स्तंभलेख संस्कृत सोडून तेलुगूकडे वळतो: सगळ्या निर्यातीवर आणि आयातीवर तिसाला एक. मग तो व्यापारातल्या मालाचे दर ठरवतो, चंदन, कापूर आणि मोत्यांपासून हस्तिदंत, मिरी, रेशमी कापड आणि सुपारीपर्यंत.
सागरी व्यापाऱ्यांना गणपतीदेवांचे वचन
स्तंभावरचे राजे
हा स्तंभ गुंटूर जिल्ह्यातल्या मोटुपल्ली इथे, वीरभद्रस्वामीच्या मंदिरासमोरच्या मंडपात उभा आहे. त्याच्या चारही बाजूंनी तेलुगू लिपीत लेख कोरलेला आहे, आणि तो चांगला टिकून आहे. काकतीयांच्या राजचिन्हावर वराहाची आकृती असे. स्तंभलेखातले दोन श्लोक त्याच्याकडे निर्देश करतात. राजांची सर्वसाधारण स्तुती करणारे पाच श्लोक कोणताही इतिहास सांगत नाहीत; पण त्यांतल्या एकावरून राजे कलिंगांशी लढले, असे सूचित होते. हा लेख संपादित करणारे ई. हुल्श जो हिशेब मानतात, त्याप्रमाणे गणपतीदेवांनी बासष्ट वर्षे, इ.स. ११९९-१२०० पासून १२६०-६१ पर्यंत, राज्य केले. ते गादीवर कसे आले, हे आपल्याला दुसऱ्याच राजांच्या एका लेखावरून कळते. पैठणचा ताम्रपट दावा करतो, की जैतुगी राजांनी युद्धात एका राजांना ठार केले, गणपतीदेवांना कैदेतून सोडवले, आणि त्यांना गादीवर बसवले. रा. गो. भांडारकरांनी याचा अर्थ लावला. त्यांच्या मते ठार झालेले राजे म्हणजे काकतीय रुद्रदेव, आणि गणपतीदेव त्यांचे पुतणे किंवा भाचे.
सागरी व्यापाऱ्यांना गणपतीदेवांचे वचन
कोळ्याच्या जाळ्यासारखे
व्हेनिसचे प्रवासी मार्को पोलो ज्या गावाला मुतफिली म्हणतात, ते हेच मोटुपल्ली. पोलो सुमारे इ.स. १२९० मध्ये दक्षिण भारतात आले असावेत, असे मानले जाते. ते सगळ्या राज्यालाच या गावाचे नाव देतात. ते सांगतात, की या राज्यात सर्वोत्तम आणि अतिशय तलम बकरम कापड तयार होते, आणि तेही सर्वांत महागाचे: “खरोखर ते कोळ्याच्या जाळ्यासारखे दिसते! जगात असा एकही राजा किंवा राणी नाही, ज्यांना ते अंगावर घालायला आवडणार नाही.” इंग्रजी भाषांतरातली एक टीप सांगते, की इथे बकरम म्हणजे तलम सुती कापड. पोलो हिऱ्यांबद्दलही सांगतात; ते “भरपूर आणि मोठ्या आकाराचे सापडतात.” राज्याला दिलेल्या त्या नावावरून हुल्श यांनी असा अर्थ काढला, की तेराव्या शतकात मोटुपल्ली हे या राज्याचे मुख्य बंदर होते. त्यांच्या मते, खलाशांसाठीच्या आपल्या आज्ञेसाठी गणपतीदेवांनी हीच जागा निवडली, हेही त्याच दिशेने बोट दाखवत होते. स्तंभाचे शेवटचे श्लोक सांगतात, तो शके ११६६ मध्ये, क्रोधी नावाच्या संवत्सरात, म्हणजे इ.स. १२४४-४५ मध्ये, उभा केला गेला. तो स्तंभ जणू “कलियुगाच्या चिखलात अडखळणाऱ्या सनातन न्यायधर्माला आधार देणारी काठी” होता. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: गणपतीदेवांच्या मोटुपल्ली स्तंभलेखाची हुल्श यांनी केलेली आवृत्ती, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड १२ (१९१३-१४), लेख क्रमांक २२, पृष्ठे १८८-१९०, १९६-१९७; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठ १०७; आणि ‘द बुक ऑफ सर मार्को पोलो’, भाषांतर हेन्री यूल, सुधारित आवृत्ती आंरी कॉर्दिए, खंड २ (१९०३), पृष्ठ ३६१ आणि टीप ३. स्तंभलेख बंदराचे नाव “देशीयक्कोंडपट्टण, (दुसरे) नाव मोट्टुप्पल्ली” असे देतो. पैठणचा ताम्रपट ठार झालेल्या राजांना त्रिकलिंगांचे राजे म्हणतो. राजवटीच्या लांबीचे श्रेय हुल्श वेंकय्या यांना देतात.