भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · होयसळ, यादव आणि काकतीय
राणी शांतला, ११३१
मदमत्त हत्ती
होयसळांच्या एका राणींची एक पदवी धमकीसारखी वाटते: “सवतींसाठी मदमत्त हत्ती”. लेखांमध्ये हे शब्द असे येतात: सवति-गंधवारण. श्रवणबेळगोळला त्यांनी बांधलेल्या जैन मंदिराला त्यांनी हेच नाव दिले. बी. लुइस राइस यांच्या काळीही ते मंदिर याच नावाने ओळखले जात होते. त्यांनी या पदवीला “धमकावणारी पदवी” म्हटले. आणि तरीही ते मंदिर शांतीश्वरांना, म्हणजे “सहनशीलतेच्या स्वामींना”, अर्पण केलेले आहे. त्या राणी म्हणजे शांतला, होयसळांचे राजे विष्णुवर्धन यांच्या पट्टराणी. आपण यदूंच्या वंशातले आहोत, असा होयसळांचा दावा होता. विष्णुवर्धनांनी म्हैसूरचा मध्य आणि दक्षिण भाग आपल्या अमलाखाली आणला. शांतलांचा स्वतःचा शिलालेख त्यांच्या “भिरभिरत्या भुंग्यांसारख्या चमकदार काळ्या केसांची” आणि चंद्रासारख्या मुखाची स्तुती करतो. तो त्यांना “गायन, वादन आणि नृत्यात निपुण, जिनधर्माच्या आधार” म्हणतो. बेलूरचा राजांचा एक शिलालेख त्यांना “सर्व प्रकारच्या नृत्यांत शिरोमणी, गायनात सरस्वती” म्हणतो.
राणी शांतला, ११३१
दान आणि सवत
शिलालेख सांगतो, शके १०४५ च्या, म्हणजे इ.स. ११२३ च्या, नववर्षदिनी त्यांनी हे मंदिर उभारवले आणि त्यात पूजा करवली. साधुसंतांच्या भोजनासाठी त्यांनी एक गाव दान दिले, सगळ्या करांतून मुक्त. आणि ते दान त्यांनी आपले गुरू प्रभाचंद्र यांचे पाय धुऊन दिले. शिलालेखाच्या शेवटी एक शाप आहे. जो पापी हे दान नष्ट करील, त्याच्या माथी वेद जाणणाऱ्या सात कोटी मुनींच्या, आणि गायींच्या, हत्येचे पाप बसेल. शांतलांच्या घरात एकाहून अधिक धर्म होते. त्यांचे वडील मारसिंग “हराच्या (शिवाच्या) चरणकमलांचे” भक्त होते. त्यांच्या आई माचिकब्बे “जिनांच्या चरणी” लीन होत्या. आणि त्यांचे पती राजे आता वैष्णव होते. शांतलांच्या मृत्यूची नोंद करणारा स्तंभ त्यांचा स्वतःचा धर्म एका ओळीत सांगून टाकतो: “त्यांचे आवडते, जिननाथ; विष्णू त्यांचा देव”. राइस यांनी ही ओळ अशी वाचली, की ती दोन्हींचा मेळ घालते: जैन म्हणून त्यांचे स्थान, आणि वैष्णव राजांच्या राणी म्हणून त्यांचे स्थान. त्याच स्तंभावर हत्तीची पदवीही आहे: “गर्विष्ठ सवतींसाठी मस्तवाल हत्ती”. राइस यांना वाटले, या पदवीतून दिसते की “त्या कोणतीही सवत सहन करणार नव्हत्या”. आणि राजा-राणींना वारस झाला नव्हता. पुढे राजे झालेले नरसिंह शांतलांच्या मृत्यूनंतर जन्मले, दुसऱ्या राणी लकुमादेवी यांच्या पोटी. यावरून त्यांनी निष्कर्ष काढला, की राजांनी पुन्हा लग्न केले असले पाहिजे.
राणी शांतला, ११३१
शिवगंगा
स्तंभ तो दिवसही सांगतो: शके १०५३, म्हणजे इ.स. ११३१, चैत्र शुद्ध पंचमी, सोमवार. तो म्हणतो, त्या दिवशी “शिवगंगा या पवित्र स्थानी त्यांनी देह ठेवला”. राइस यांच्या मते, शिवगंगा नावाचे एकच प्रसिद्ध ठिकाण होते: बंगळूरच्या ईशान्येला सुमारे ३० मैलांवरचा एक डोंगर, ज्यावर फक्त शिवाची मंदिरे होती. राणींचा मृत्यू कसा झाला, किंवा त्या तिथे कशा आल्या, याविषयी स्तंभ काहीच सांगत नाही. स्तंभ पुढे सांगतो, त्यांचे वडील “एक व्रत करत असताना या जगातून गेले”. राइस यांना वाटले, ते व्रत मुलीच्या मृत्यूमुळे घेतले होते. आणि स्तंभाचे कवी तिघांना एकाच ओळीत गुंफतात: “अतुलनीय शांतलादेवी, त्यांचे वडील मारसिंगय्य, आणि त्यांच्या आई माचिकब्बे, असे इतके जण एकत्र देह ठेवून आनंदाने स्वर्गाला पोचले.”
राणी शांतला, ११३१
आईचे व्रत
आता फक्त आई उरल्या. स्तंभ नोंदवतो, त्या म्हणाल्या, “राणींना देवपद मिळाले; मागे उरणे माझ्या वाट्याला आले.” त्या श्रवणबेळगोळला परत आल्या. आठ वर्षांपूर्वी शांतलांनी इथेच आपले मंदिर बांधले होते. तिथे त्यांनी संन्यासाचे व्रत घेतले, आणि एक महिना उपवास केला. डोळे अर्धे मिटलेले, पाच पदांचा जप करत, जिनेंद्रांचे ध्यान करत, त्यांनी आप्तांचा निरोप घेतला. “कोण कोणापेक्षा श्रीमंत?” असे म्हणत त्यांनी अगणित दाने दिली. आणि गुरूंच्या साक्षीने त्यांनी देहत्याग केला. स्तंभ विचारतो, “संन्यासाचे व्रत घेतलेल्या स्त्रियांपैकी असे सहन कोण करू शकली?” आणि पुन्हा एकदा विचारतो: “अखंड, भयंकर, कठोर तप करत माचिकब्बेंनी आपल्या मृत्यूने जी कीर्ती मिळवली, ती या जगात कोणत्या पंडिताने मिळवली?” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: बी. लुइस राइस, ‘इन्स्क्रिप्शन्स अॅट श्रवण बेळगोळ’ (‘एपिग्राफिया कर्नाटिका’, खंड २, १८८९): प्रस्तावना, पृष्ठे ४७-४९, आणि त्यांनी केलेली भाषांतरे: राणींचा इ.स. ११२३ चा लेख (क्रमांक ५६, पृष्ठे १४२-१४३) आणि त्यांचा इ.स. ११३१ चा स्मृतिस्तंभ (क्रमांक ५३, पृष्ठे १३०-१३३); बी. लुइस राइस, ‘एपिग्राफिया कर्नाटिका’, खंड ५ भाग १, हासन जिल्हा (१९०२), बेलूर ५८; आणि बी. लुइस राइस, ‘मैसूर अँड कूर्ग फ्रॉम द इन्स्क्रिप्शन्स’ (१९०९), पृष्ठ १०१. राइस यांचा तर्क होता, की राणी वडिलांना भेटायला गेल्या असताना त्यांचा अचानक मृत्यू झाला, आणि वारस नसल्यामुळे राजांना दुसरी राणी हवी होती. हरिहर येथील एक लेख नरसिंहांच्या आईचे नाव देतो; राइस यांनी १८८९ मध्ये त्यांचा जन्म इ.स. ११३६ चा सांगितला, तर १९०९ मध्ये ११३३ चा. मंदिरातल्या मूर्तीवरचा एक श्लोक सांगतो, की शांतलांनी शांती जिनांची मूर्ती स्थापन केली; राइस यांचा तर्क असा, की ते नाव त्यांच्या स्वतःच्या नावासारखे असल्याने निवडले गेले.