भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · होयसळ, यादव आणि काकतीय
मार्को पोलोंनी गौरवलेली राणी
चाळीस वर्षे राज्य करणाऱ्या राणी
व्हेनिसचे प्रवासी मार्को पोलो यांच्या शब्दांत, “मआबार सोडून उत्तरेकडे सुमारे एक हजार मैल गेले, की मुतफिलीचे राज्य लागते.” ते सुमारे इ.स. १२९० मध्ये दक्षिण भारतात आले असावेत, असे मानले जाते. त्यांच्या सांगण्यानुसार, या राज्यावर पूर्वी एक राजे राज्य करत होते. त्यांचे निधन होऊन सुमारे चाळीस वर्षे झाली होती, आणि तेव्हापासून राज्य त्यांच्या राणींच्या हाती होते. त्या “मोठ्या शहाणपणाची स्त्री” होत्या. पतीवरच्या अपार प्रेमापोटी त्यांनी पुन्हा कधीही विवाह केला नाही. “आणि मी खात्रीने सांगतो, की त्या संपूर्ण चाळीस वर्षांत त्यांनी आपल्या पतीइतकाच, किंबहुना त्यांच्याहूनही चांगला, राज्यकारभार केला.” त्यांना न्याय, निःपक्षपात आणि शांतता प्रिय होती. म्हणून आधीच्या कोणत्याही राणीपेक्षा किंवा राजापेक्षा त्यांची प्रजा त्यांच्यावर अधिक प्रेम करत असे. इथले लोक कोणालाही खंडणी देत नसत. ते मांस, भात आणि दूध खाऊन राहत, आणि त्यांच्याकडे जगातल्या सर्वांत मोठ्या मेंढ्या होत्या. ते सर्वोत्तम बकरम कापड विणत; ते “कोळ्याच्या जाळ्यासारखे दिसते”. जगातल्या कोणत्याही राजाला किंवा राणीला ते अंगावर घालायला आवडेल.
मार्को पोलोंनी गौरवलेली राणी
हिरे आणि गरुड
याच राज्यात हिरे सापडतात; आणि ते कसे सापडतात, हे पोलो सांगतात. डोंगरांत हिवाळ्यातला पाऊस मोठमोठ्या लोंढ्यांनी गर्जत खाली येतो. पाणी वाहायचे थांबले, की माणसे त्या प्रवाहांच्या पात्रांत शोध घेतात, आणि त्यांना भरपूर हिरे मिळतात. पण त्या डोंगरांत सापांचा सुळसुळाट आहे. ते जगातले सर्वांत विषारी साप आहेत, आणि त्यांच्यामुळे अनेक माणसे मेली आहेत. तिथे खोल दऱ्या आहेत; त्यांच्या तळाशी कोणालाही पोहोचता येत नाही. म्हणून माणसे शक्य तितक्या बिनचरबीच्या मांसाचे तुकडे खाली फेकतात. सापांवर जगणारे पांढरे गरुड त्या मांसावर झडप घालतात, आणि ते उचलून एखाद्या खडकाळ टेकडीच्या माथ्यावर नेतात. टेहळणी करणारी माणसे आरडाओरडा करून गरुडांना हाकलतात. मग त्यांना ते मांस हिऱ्यांनी भरलेले दिसते; खोल तळाशी असताना ते हिरे त्याला चिकटलेले असतात. इतर लोक गरुडांच्या घरट्यांत शोध घेतात, आणि त्यांच्या विष्ठेत हिरे सापडतात. त्यांचा दावा आहे, की दुसऱ्या कोणत्याही देशात हिरे तयार होत नाहीत. त्यांतले सर्वोत्तम हिरे महान खानाकडे आणि त्या भागांतल्या राजांकडे जातात; त्यांच्या देशात फक्त उरलेसुरले पोहोचतात.
मार्को पोलोंनी गौरवलेली राणी
विधवा राणी, यूल म्हणतात
पोलोंच्या या राणी कोण? पोलोंचा ग्रंथ इंग्रजीत आणणारे हेन्री यूल यांना राज्याबद्दल “कसलीही शंका” नव्हती. ते राज्य म्हणजे तेलंगण; तिथे वरंगळहून काकतीय, म्हणजे गणपती, वंशाचे राजे राज्य करत. त्यांच्या मते मुतफिली म्हणजे त्या राज्याचे मोटुपल्ली बंदर; पोलो स्वतः, किंवा त्यांना माहिती देणारे, तिथे गेले होते. यूल यांच्या वृत्तांतात, पोलो येण्यापूर्वीच्या शेवटच्या राजांनी समुद्रकिनाऱ्यालगतचा मोठा प्रदेश जिंकला होता, नेल्लोरपासून उत्तरेला ओरिसाच्या सीमेपर्यंत. त्यांना मुलगा नव्हता. त्यांच्या विधवा राणी रुद्रमा यांनी राज्यकारभार हाती घेतला. त्या देवगिरीच्या राजांच्या कन्या होत्या. त्यांच्या कन्येचा मुलगा वयात येईपर्यंत त्यांनी तो चालवला, आणि मग राजसत्ता त्या नातवाकडे सोपवली. यूल यांचा निष्कर्ष: “रुद्रमादेवी याच आपल्या प्रवाशाच्या न्यायी आणि लाडक्या राणी, हे उघड आहे.”
मार्को पोलोंनी गौरवलेली राणी
राणी नव्हे, राजा
त्यांच्या शत्रूंनीही त्यांच्याबद्दल लिहिले. एक मजकूर महादेव राजांची स्तुती करतो; ते इ.स. १२६० मध्ये गादीवर आले. त्या मजकुराचा दावा आहे, की त्यांनी “तैलंग देशाच्या राजाला” कापसाच्या ढिगासारखे उडवून लावले. तो म्हणतो, महादेव राजांनी कधीही स्त्रीला, मुलाला, किंवा शरण आलेल्याला मारले नाही. हे जाणून, आणि त्यांना फार घाबरून, आंध्रांनी एका स्त्रीला गादीवर बसवले. महादेवांनी युद्धात तेलंगणच्या राज्यकर्त्याचे हत्ती आणि पाच वाद्ये हिरावून घेतली. पण “स्त्रीला मारायचे नाही, म्हणून राज्यकर्त्या रुद्रमा यांना सोडून दिले.” रा. गो. भांडारकरांनी हीच स्त्री एका नाटकात शोधून दाखवली. ते नाटक काव्यशास्त्रावरच्या एका ग्रंथात उदाहरण म्हणून दिलेले आहे. त्यात काकतीय राजे गणपतीदेव आपली गादी आपल्या कन्येला देतात. म्हणजे यूल रुद्रमांना राजांच्या विधवा राणी मानतात, तर ते नाटक त्यांना गणपतीदेवांच्या कन्या मानते. मोटुपल्ली इथली गणपतीदेवांची खलाशांसाठीची आज्ञा संपादित करणारे ई. हुल्श यांचेही तेच म्हणणे आहे. रुद्रमांनी आपल्या कन्येच्या मुलाला वारस म्हणून दत्तक घेतले. नाटकात त्यांचे वडील त्यांना आपला मुलगा म्हणतात, आणि त्यांचा उल्लेख राणी म्हणून नव्हे, तर “राजा” म्हणून होतो. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘द बुक ऑफ सर मार्को पोलो’, भाषांतर हेन्री यूल, सुधारित आवृत्ती आंरी कॉर्दिए, खंड २ (१९०३), तिसरे पुस्तक, प्रकरण १९, पृष्ठे ३५९-३६३ आणि टीपा १-२; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठ ११४; आणि गणपतीदेवांच्या मोटुपल्ली स्तंभलेखाची हुल्श यांनी केलेली आवृत्ती, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड १२ (१९१३-१४), लेख क्रमांक २२, पृष्ठ १९०. यूल त्यांना रुद्रमादेवी म्हणतात, नाटक रुद्र, आणि हुल्श रुद्रांबा; ते नाटक विद्यानाथांच्या ‘प्रतापरुद्रीय’ ग्रंथात आहे, आणि वारस प्रतापरुद्र. यूल यांच्या मते त्यांनी अठ्ठावीस किंवा अडतीस वर्षे, १२९२ किंवा १२९५ पर्यंत, राज्य केले. हुल्श, वेंकय्या यांच्या आधारे, गणपतीदेवांची कारकीर्द ११९९-१२०० ते १२६०-६१ अशी मानतात, आणि १२९८-९९ मध्ये सांगून लिहवलेल्या ग्रंथात पोलोंची चाळीस वर्षे “बऱ्यापैकी बरोबर” आहेत, असे त्यांना वाटते. हिऱ्यांची ही कथा “अतिशय प्राचीन आणि दूरवर पसरलेली” आहे, असे यूल म्हणतात.