भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · होयसळ, यादव आणि काकतीय
१३१०-११: द्वारसमुद्र
दोन ओस नगरे
दूर दक्षिणेत माबार होते. अमीर खुसरोच्या सांगण्यात, ते दिल्लीपासून इतके दूर होते, की भरधाव निघालेला माणूसही तिथे बारा महिन्यांनीच पोचू शकत असे. तिथे दोन राजे होते, बीर पांड्य आणि सुंदर पांड्य हे दोघे भाऊ. आजवर दोघांची मैत्री होती. आता दोघेही एकमेकांवर चालून निघाले होते. द्वारसमुद्राचे राजे बिल्लाल देव यांच्या कानावर ही बातमी गेली. त्या भावांची दोन ओस पडलेली नगरे लुटायला, आणि तिथल्या व्यापाऱ्यांना लुबाडायला ते निघाले. पण दिल्लीहून एक सैन्य येत आहे, असे त्यांनी ऐकले, आणि ते आपल्या देशात परत फिरले. द्वारसमुद्र ही होयसळ राजांची राजधानी. इ.स. १३१० च्या अखेरीस दिल्लीचा सुलतान अलाउद्दीन खिलजी याने द्वारसमुद्र आणि माबार यांच्यावर सैन्य धाडले होते. झियाउद्दीन बरनीच्या वृत्तांतात त्या सैन्याचे नेतृत्व सुलतानाचा सेनापती काफूर करत होता. खुसरो या कूचाचे वर्णन करतो. त्याच्या वर्णनात घाटांतल्या उंचच उंच कड्यांत आणि खोल दऱ्यांत हत्तीसुद्धा जवळजवळ दिसेनासे होत. वाटेतच त्या भावांच्या युद्धाची, आणि बिल्लाल देव माघारी फिरल्याची बातमी सैन्यापर्यंत पोचली.
१३१०-११: द्वारसमुद्र
किल्ला बादशहाचा
सेनापतीने निवडक घोडदळ सोबत घेतले, आणि तो पुढे घुसला. डोंगर, दऱ्या आणि काटेरी जंगले तुडवत बारा दिवसांची खडतर वाट काढून तो द्वारसमुद्राच्या किल्ल्यापाशी येऊन ठेपला. राजांना कळले, की “त्यांच्या मूर्तीच्या देवळाची मशीद होण्याची शक्यता आहे.” मुसलमानांचे बळ किती आहे, ते पाहायला त्यांनी एक माणूस पाठवला. तो माणूस घाबरवून टाकणारी बातमी घेऊन परतला. दुसऱ्या दिवशी सकाळी राजांचा दूत शाही छत्रापुढे हजर झाला. तो म्हणाला, बिल्लाल देव बादशहाचे दास आहेत. ते निष्ठेची शपथ घ्यायला तयार आहेत, आणि जो हुकूम होईल तो पाळायला तयार आहेत. घोडे, हत्ती, आणि देवगिरीसारखा खजिना, सारे काही हजर आहे; फक्त मागायचा अवकाश. निरोप असा होता: “या किल्ल्याच्या चारी भिंती पाडायच्या असतील, तर त्या आहेत तशाच तुमच्या वाटेत आड येणार नाहीत. हा किल्ला बादशहाचाच आहे; तो घ्यावा.”
१३१०-११: द्वारसमुद्र
जानव्याखेरीज सर्व काही
खुसरोच्या सांगण्यात, सेनापतीने उत्तर दिले, राजांना मुसलमान करावे, नाहीतर कर भरणारी प्रजा करावे, म्हणून त्याला पाठवले आहे. यांपैकी एकही गोष्ट राजांनी मान्य केली नाही, तर त्यांना ठार मारायचा त्याला हुकूम आहे. राजांनी उत्तर दिले, आपल्याजवळचे सगळे काही द्यायला ते तयार आहेत; फक्त आपले जानवे सोडून. त्यांचे दूत शाही छत्रापुढे नमन करायला आले, आणि त्यांच्यासोबत सहा हत्ती आले. दुसऱ्या दिवशी घोडे आले. दोन दिवसांनी बिल्लाल देव स्वतः आपल्या गडावरून खाली उतरले. “थरथर कापत, धीर सुटलेल्या” राजांनी “जमिनीवर लोटांगण घातले, आणि शरणागतीचे कपाळ मातीवर घासले.” मग ते आपला खजिना आणायला परत गेले. रात्रभर ते खजिना बाहेर काढत होते, आणि दुसऱ्या दिवशी त्यांनी तो सुलतानाच्या खजिनदाराच्या हवाली केला. सेनापती बारा दिवस त्या नगरात राहिला, आणि पकडलेले हत्ती आणि घोडे त्याने दिल्लीला पाठवले.
१३१०-११: द्वारसमुद्र
कैद
बरनी आणि फिरिश्ता कोणत्याही शरणागतीबद्दल सांगत नाहीत. बरनीच्या कथनात राजे “पहिल्याच हल्ल्यात” मुसलमानांच्या हाती सापडतात, आणि द्वारसमुद्र घेतले जाते. फिरिश्ताच्या कथनात त्यांचा पराभव होतो, त्यांना कैद केले जाते, आणि त्यांचा देश उद्ध्वस्त केला जातो. बी. लुइस राइस यांच्या वाचनानुसार शिलालेखांत इ.स. १३१० मधल्या एका स्वारीचा उल्लेख आहे; ती काफूरचीच स्वारी, असे ते मानतात. त्यांच्या कथनात राजांचा पराभव झाला, आणि ते कैद झाले. द्वारसमुद्र लुटले गेले, आणि राजांच्या पुत्रांना ओलीस म्हणून नेले गेले; १३१३ मध्ये त्यांना परत सोडण्यात आले. १३१६ पर्यंत राजधानी पुन्हा उभी राहिली होती. बेलूरच्या देवळाचे “इ.स. १३१० मधल्या मुसलमानी स्वारीच्या वेळी नुकसान झाले,” आणि विजयनगरच्या दुसऱ्या हरिहरांच्या काळापर्यंत ते बंद राहिले.
१३१०-११: द्वारसमुद्र
इतके सोने
बरनीच्या वृत्तांतात, द्वारसमुद्राहून काफूर पुढे माबारवर चालून गेला. त्याने तेही घेतले. तिथले सोन्याचे देऊळ, आणि तिथले हिंदू युगानुयुगे पूजत आलेल्या सोन्याच्या मूर्ती त्याने उद्ध्वस्त केल्या. त्या देवळाचे तुकडे आणि फोडलेल्या सोन्याच्या मूर्ती सैन्याची भरघोस लूट ठरल्या. ती मोहीम ‘प्राचीन मंदिरांचा इतिहास’ या पुस्तकात, त्याच्या श्रीरंगम आणि मदुराईच्या भागात, पूर्ण सांगितली आहे. इ.स. १३११ च्या सुरुवातीला सैन्य दिल्लीला पोचले. बरनीच्या हिशेबाने सोबत ६१२ हत्ती होते, ९६,००० मण सोने होते, रत्नांनी आणि मोत्यांनी भरलेल्या कित्येक पेट्या होत्या, आणि २०,००० घोडे होते. सुलतानाने आपल्या सरदारांना सोने वाटले: कुणाला चार मण, कुणाला दोन, कुणाला एक, तर कुणाला अर्धा मण. दिल्लीतले जुने लोक म्हणाले, एवढे हत्ती आणि एवढे सोने याआधी दिल्लीत कधीच आले नव्हते. “असे काही कुणालाच आठवत नव्हते, आणि इतिहासातही असे काही नोंदलेले नव्हते.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: इलियट आणि डॉसन, ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’, खंड ३ (१८७१): अमीर खुसरोचा ‘तारीख-इ-अलाई’, पृष्ठे ८५-८९, बरनीचा ‘तारीख-इ-फिरोजशाही’, पृष्ठे २०३-२०४, आणि वस्साफ, पृष्ठे ४९-५०; फिरिश्ता, ‘हिस्टरी ऑफ द राइज ऑफ द महोमेडन पॉवर इन इंडिया’, भाषांतर जॉन ब्रिग्ज, खंड १ (१८२९), पृष्ठे २१३-२१४; आणि बी. लुइस राइस, ‘मैसूर अँड कूर्ग फ्रॉम द इन्स्क्रिप्शन्स’ (१९०९), पृष्ठ १०७, आणि ‘एपिग्राफिया कर्नाटिका’, खंड ५ भाग १, हासन जिल्हा (१९०२), प्रस्तावना, पृष्ठ ३७. खुसरोच्या कथनात देवगिरीचे वृद्ध राजे सैन्याची तयारी करून देण्यात मदत करतात; बरनी आणि फिरिश्ता म्हणतात, ते आधीच वारले होते. वस्साफच्या कथनात द्वारसमुद्राचे राजे, ज्यांना तो राय पांड्य म्हणतो, न लढता शरण येतात, आणि ५५ हत्ती देतात. बरनी द्वारसमुद्रात घेतलेले हत्ती ३६ मोजतो; फिरिश्ताच्या कथनात दिल्लीला ३१२ हत्ती येतात. खुसरो सेनापतीला मलिक नायब बारबक म्हणतो; संपादक पाडाव झालेल्या राजांचे नाव वीर नरसिंह देतात.