भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · होयसळ, यादव आणि काकतीय
तीन राज्ये: एका दृष्टिक्षेपात
माणूस आणि वाघ
होयसळांच्या मंदिरांवर भिंतीपासून सुटा कोरलेला एक शिल्पसमूह उभा आहे: एक माणूस वाघाला भोसकतो आहे. त्यांच्या ताम्रपटांच्या मुद्रांवर एक मेलेला वाघ आणि एक दंड दिसतो. तो माणूस म्हणजे या घराण्याचे मूळ पुरुष सळ. त्यांच्या वाघाची ही कहाणी “या घराण्याच्या उगमाच्या सगळ्या वृत्तांतांत पुन्हा पुन्हा सांगितली आहे”. होयसळ याच मातीतले होते, आणि ते जैन होते. आपण यादव, म्हणजे कृष्णाचे वंशज, असा त्यांचा दावा होता. सळांच्या स्वतःच्या काळातला एकही लेख सापडलेला नाही. घराण्याचे नाव पहिल्यांदा इ.स. १००६ च्या एका शिलालेखात येते, तेही जुन्या रूपात: पोयसळ. इ.स. १००४ मध्ये चोळांनी गंगांचा पाडाव केला. त्यानंतर म्हैसूरच्या पश्चिम भागात होयसळ उदयाला आले. इ.स. १११६ मध्ये त्यांनी चोळांनाही हुसकावून लावले, आणि ते संपूर्ण प्रदेशाचे राज्यकर्ते झाले.
तीन राज्ये: एका दृष्टिक्षेपात
काळ्या दगडावरची अक्षरे
होयसळ राजांनी आपले लेख घडवलेल्या काळ्या दगडी शिळांवर कोरले. तंजावरपासून सोलापूरपर्यंत हे लेख चक्रावून टाकणाऱ्या संख्येने वाढत गेले. नक्षीदार वळणे, चित्रमय आद्याक्षरे, सगळे काही इतक्या कौशल्याने कोरले आहे, की आणखी एक अक्षर घालायलाही जागा उरत नाही. सुरुवातीला होयसळ पश्चिमी चालुक्यांना आपले अधिपती मानत. हे चालुक्य चोळांचे कट्टर वैरी होते. पण हे नाते सैल आणि मैत्रीचे होते, आणि विष्णुवर्धन राजांच्या काळात होयसळ स्वतंत्र झाले. त्यांचे नातू होते दुसरे बल्लाळ. व्हिन्सेंट ए. स्मिथ यांच्या मते, त्यांना देवगिरीच्या यादवांना हरवल्याचा विशेष अभिमान होता. त्यांनी होयसळांना दक्षिणेतली सर्वांत प्रबळ सत्ता बनवले. त्यांच्या काळापासून हे राजे स्वतःला वारंवार “दक्षिणेचे सम्राट” म्हणवू लागले. शेवटाची सुरुवात इ.स. १३१० मध्ये झाली, दिल्लीच्या पहिल्या स्वारीने. “तुरुष्क”, म्हणजे दिल्लीच्या अलाउद्दीनचा सेनापती मलिक काफूर याचे सैन्य, होयसळांच्या राजधानीवर, द्वारसमुद्रावर, चालून आले. राजांचा पराभव झाला, आणि ते कैद झाले. नगरी लुटली गेली, आणि शत्रू “अक्षरशः सोन्याने लादलेला” दिल्लीला परतला. त्या सैन्याने राज्यही उद्ध्वस्त केले.
तीन राज्ये: एका दृष्टिक्षेपात
सोनेरी गरुड
होयसळांचे मोठे प्रतिस्पर्धी होते देवगिरीचे यादव. त्यांना सेउण असेही म्हणत. पश्चिमी चालुक्यांनी पूर्वी ज्या मुलखावर राज्य केले होते, त्या मुलखासाठी हे दोघे लढले. यादवांच्या ध्वजावर सोनेरी गरुड होता. तेही कृष्णालाच आपला पूर्वज मानत. त्यांची वंशावळ एका ग्रंथात लिहून ठेवली आहे; तो ग्रंथ यादव राजे महादेव यांचे मंत्री हेमाद्री यांचा मानला जातो. त्याच्या काही प्रतींची सुरुवात थेट चंद्रापासून होते, क्षीरसागराच्या मंथनातून निघालेल्या. यादव संपूर्ण पश्चिम दख्खनचे स्वामी झाले. त्यांची राजधानी देवगिरी, आजचे दौलताबाद. होयसळांनी त्यांना हरवले, तेव्हा यादवांच्या पदव्या होयसळांनी स्वतःसाठी घेतल्या. आणि ज्या दिल्लीच्या स्वाऱ्यांनी होयसळांची सत्ता संपवली, त्याच स्वाऱ्यांनी यादवांचाही अंत केला.
तीन राज्ये: एका दृष्टिक्षेपात
कैदी आणि वराह
तिसरे घराणे काकतीयांचे. त्यांच्या चिन्हावर वराह होता, आणि शिव त्यांचे कुलदैवत होते. त्यांचे राजे गणपतीदेव यांचा मोटुपल्लीला एक स्तंभलेख आहे. तो त्यांची वंशावळ रामाच्या मार्गे थेट सूर्यापर्यंत नेतो. सुरुवातीच्या काकतीयांपैकी बेत पश्चिमी चालुक्यांच्या सेवेत होते. त्यांची त्रिभुवनमल्ल ही पदवी त्यांनी आपल्या अधिपतींकडून, चालुक्य राजे सहावे विक्रमादित्य यांच्याकडून, घेतली होती. बेतांचे पुत्र प्रोल. प्रोलांचे स्वतःचे पुत्र रुद्रदेव यांनी आपल्या राजधानीत एक लेख कोरवला. त्याची तारीख शके १०८४, म्हणजे इ.स. ११६२-६३. जे. एफ. फ्लीट यांनी पटवलेल्या ओळखीनुसार, त्यात चालुक्य राजे तिसरे तैल प्रोलांचे कैदी म्हणून दिसतात. तो शिलालेख म्हणतो, प्रोलांनी “चालुक्यांचे भूषण असलेल्या तैलपदेवांना युद्धात कैद केले, आणि मग पुन्हा सोडून दिले.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: बी. लुइस राइस, ‘मैसूर अँड कूर्ग फ्रॉम द इन्स्क्रिप्शन्स’ (१९०९), पृष्ठे ९४-९७, १०७-१०९; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे ९९-१०१; व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठे ४५०-४५१; गणपतीदेवांच्या मोटुपल्ली स्तंभलेखाची हुल्श यांनी केलेली आवृत्ती, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड १२ (१९१३-१४), पृष्ठे १८८-१८९; आणि अनमकोंड इथल्या रुद्रदेवांच्या शिलालेखाची फ्लीट यांनी केलेली आवृत्ती, ‘इंडियन अँटिक्वरी’, खंड ११ (१८८२), पृष्ठे ९-१०. स्मिथ विष्णुवर्धनांचा काळ सुमारे इ.स. ११११ ते ११४१ आणि यादवांचा पराभव ११९१-९२ मध्ये देतात, आणि विष्णुवर्धनांनी द्वारसमुद्र राजधानी केली, असे सांगतात; राइस लिहितात, राजधानी आधी सोसेवूरला होती, आणि मग बेलूरला; सोसेवूर म्हणजे अंगडी, असे ते मानत. राइस यांच्या मते तो कैदी पहिले तैल होते; फ्लीट यांच्या मते तिसरे तैल. भांडारकरांना वाटले, यादवांच्या सेउणदेशाचे नाव आजच्या खानदेश या नावात टिकून आहे.