भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · होयसळ, यादव आणि काकतीय
सळ आणि वाघ
बेलूरची एक ओळ
बेलूरचा इ.स. १११७ चा एक शिलालेख केशव आणि शिव या देवांच्या स्तुतीने सुरू होतो, आणि मग यदुकुलाच्या उदयाचे नेहमीचे श्लोक येतात. होयसळांच्या मूळ पुरुषाविषयी तो एवढेच सांगतो: “सळांनी वाघ मारला, आणि ते पोयसळ झाले.” सळांच्या स्वतःच्या काळातला एकही लेख सापडलेला नाही. घराण्याचे नाव पहिल्यांदा इ.स. १००६ मध्ये येते, पोयसळ या रूपात; होयसळ हे त्याचे नंतरचे रूप. हे नाव घराण्याला कसे मिळाले, ते शिलालेखांनी पुन्हा पुन्हा सांगितले, आणि तेही “निरनिराळ्या प्रकारांनी”. बेलूरच्या शिलालेखानंतर सहा वर्षांनी, इ.स. ११२३ मध्ये, श्रवणबेळगोळच्या एका शिलालेखाने थोडे अधिक सांगितले. त्या नोंदीनुसार, एकदा एका अरण्यात एक मुनी होते, तपात अढळ असलेले एक तपस्वी. त्यांनी एक भयंकर वाघ पाहिला, आणि यदुवंशातल्या एका राजांना हाक मारली: “पोय सळ!” म्हणजे, सळा, मार! मुनींचे ते शब्दच राजांचे नाव झाले. शिलालेख म्हणतो, तेव्हापासून त्यांच्या वंशाला पोयसळ म्हणू लागले, आणि त्यांचे चिन्ह वाघ झाले.
सळ आणि वाघ
वाघामागे धावणारा ससा
इ.स. ११४९ च्या एका लेखानुसार, सळ सह्य पर्वताच्या, म्हणजे पश्चिम घाटाच्या, उतारांवर शिकार करत होते. तिथे तप करत बसलेल्या एका मुनींना खायला एक वाघ झेपावला. मुनींनी “त्यांच्या शौर्याची परीक्षा घेण्यासाठी” हाक दिली, “पोय सळ”, आणि सळांनी क्षणात आपल्या कट्यारीने वाघ मारला. मुनी प्रसन्न झाले. त्यांनी सळांना वाघ हे चिन्ह म्हणून दिले, आणि ती हाक नाव म्हणून. सुमारे इ.स. ११६० चा एक लेख यात एक नवल घालतो. त्याच उतारांवर शिकार करताना सळांनी पाहिले, एक ससा एका वाघाचा पाठलाग करतो आहे! ते थक्क झाले. पुढे येताना ते मनाशी म्हणाले, “ही वीरांची भूमी आहे.” तेवढ्यात वाघ आपल्याला मारायला येतो आहे, या भीतीने मुनींनी हाक मारली, “सळा, मार त्याला!” वाघ वीतभर पुढे सरकायच्या आत सळांनी त्याला कट्यारीने ठार केले. मुनी आनंदले, आणि त्यांनी सळांना वाघ हे चिन्ह आणि ती हाक नाव म्हणून दिली. आणि लेख म्हणतो, त्या जागेचे नाव शशकपूर, “सशाचे नगर”, पडले. म्हणजे एका लेखात मुनी शिकाऱ्याच्या धैर्याची परीक्षा घेत होते; दुसऱ्यात ते भीतीने ओरडले.
सळ आणि वाघ
वाघाच्या रूपातली देवी
हळेबीडचा इ.स. ११३८ चा एक जैन लेख ही गोष्ट आणखी वेगळ्या प्रकारे सांगतो. त्या नोंदीनुसार, सळांच्या राज्याची संपत्ती वाढावी म्हणून एक जैन मुनी आपल्या मंत्रांनी शशकपूरची पद्मावती देवी वश करत होते. तो मंत्र भंग करायला एक वाघ त्यांच्यावर झेपावला. मुनींनी आपल्या पंख्याची दांडी पुढे केली, “पोय सळ!” म्हटले, आणि सळांनी निर्भयपणे त्या जनावरावर घाव घातला. लेख म्हणतो, तेव्हापासून या राजांना पोयसळ हे नाव मिळाले, आणि दंडावर फडकणाऱ्या वाघाचा ध्वज. देवीने आपला वर वसंत ऋतूत दिला, म्हणून राजे तिला वासंतिका देवी म्हणून पुजू लागले. अरसीकेरेच्या इ.स. ११७३ च्या एका लेखात तर वाघ म्हणजे खुद्द देवीच आहे. त्या नोंदीनुसार, सळांनी एका पवित्र मुनींना नमस्कार केला. ते मुनी मंत्रविद्येत पारंगत होते, आणि निर्भय होते. त्यांनी सळांकडे मायेने पाहिले, आणि मनात म्हटले, “याला मी साम्राज्य देईन.” मग वासंतिका देवीला वश करण्याचे विधी त्यांनी सुरू केले. कसेही करून तो मंत्र भंग करायला देवी वाघाच्या रूपात झेपावली. “सळा, तू मार त्याला!” मुनी ओरडले, आणि त्या शूर योद्ध्यांनी न डगमगता आपल्या वेताच्या काठीने त्यावर घाव घातला. लेख म्हणतो, अशा रीतीने या राजांना पोयसळ हे नाव मिळाले, आणि देवीकडून एक वरही. वाघ आणि वेताची काठी हे त्यांचे चिन्ह झाले.
सळ आणि वाघ
पोय की होय, वेत की लोखंड
हाकही बदलली. इ.स. ११७७ च्या एका लेखात मुनी ती नव्या रूपात देतात: “वाघाला सेलने (लोखंडी कांबीने) होय (मार).” सळांनी ती कांब घेतली आणि वाघ मारला, “तेव्हा सगळे जग ‘आहा!’ म्हणाले.” इ.स. १२१८ चा एक लेख सांगतो, मुनी “कर्णाट भाषेत”, म्हणजे कन्नडमध्ये, “फार भीतीने” ओरडले. शस्त्रही बदलत गेले. इ.स. १२५५ चा एक लेख ते मुनींच्या पंख्याची दांडी ठरवतो, “जिच्यात त्यांनी मंत्र फुंकला होता”. इ.स. १२६१ च्या एका लेखात ते मुनींनी दिलेली लोखंडी कांब आहे. बी. लुइस राइस आपल्या परीने हा गुंता सोडवतात. “वेत” म्हटले की शाळामास्तरांची छडी किंवा घोडेस्वाराचा चाबूक डोळ्यांपुढे आणू नये. तो तपस्व्यांचा भरीव बांबूचा दंड होता, आणि जैन तपस्वी त्याच्या टोकाला मोरपिसांचा झुबका बांधू शकत. लोखंडी कांब जैनांना चालत नसे; पण त्या शब्दाचा अर्थ टोकदार काठी असाही होऊ शकतो. त्यांच्या स्वतःच्या सांगण्यात, मुनींनी आपला दंड झटकन उचलून सळांच्या हाती दिला, आणि सळांनी वाघ मारला, “बहुधा कट्यारीने त्याचा शेवट करून”.
सळ आणि वाघ
ध्वजावरचा वाघ
काही होयसळ ताम्रपटांच्या मुद्रांवर वाघ आणि दंड दिसतात, आणि त्यांच्या नाण्यांवरही. त्यांच्या मंदिरांवर हे चिन्ह म्हणजे वाघाला भोसकणाऱ्या सळांचा सुटा उभा शिल्पसमूह. हळेबीडच्या एका मंदिरावर किमान २,००० हत्तींची एक पट्टी आहे. तिच्या वर “शार्दूलांची, म्हणजे रूढ पद्धतीने कोरलेल्या वाघांची, पट्टी आहे; हे वाघ म्हणजे हे मंदिर बांधणाऱ्या होयसळांचे चिन्ह”. या कहाण्या अधिकाधिक भव्य होत गेल्या. इ.स. १२६१ च्या लेखानुसार सळ अवतरले, तेव्हा प्राचीन काळच्या महान सम्राटांच्या जाण्यानंतरचे आपले वैधव्याचे दुःख पृथ्वी विसरली. वाघ “मरणात डोळे मिटून” स्वर्गाला गेला, आणि सळांच्या वंशाच्या ध्वजावरचे चिन्ह झाला. इ.स. १२७० चा लेख मुनींना शशपूरच्या वासंतीच्या मंदिरात सळांना विद्या शिकवताना दाखवतो. तेवढ्यात अरण्यातून एक वाघ झेपावला. “होय सळ” ही हाक ऐकताच सळ लोखंडी कांब घेऊन त्यावर तुटून पडले, आणि त्यांनी त्याला ठार केले. मग त्यांनी त्याला त्या कांबीवर उचलून धरले, आणि “कांबीच्या टोकावर लोंबकळणारा तो वाघ इतका अद्भुत दिसला, की तोच त्यांचा ध्वज झाला”. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: बी. लुइस राइस, ‘मैसूर अँड कूर्ग फ्रॉम द इन्स्क्रिप्शन्स’ (१९०९), पृष्ठ ९५ आणि टिपा; राइस, ‘एपिग्राफिया कर्नाटिका’, खंड ५ भाग १, हासन जिल्हा (१९०२), प्रस्तावना, पृष्ठे ९-१० आणि ४० (फर्ग्युसन यांचे उद्धृत शब्द), आणि लेख बेलूर ५८, ७४, ८६, ९२, ११२, १२४ आणि १७१, हासन ६१, ६५ आणि ८४, आणि अरसीकेरे ७१ आणि १०८; आणि राइस, ‘इन्स्क्रिप्शन्स अॅट श्रवण बेळगोळ’ (‘एपिग्राफिया कर्नाटिका’, खंड २, १८८९), लेख क्रमांक ५६. राइस सुमारे इ.स. ११६० च्या लेखाला ही कहाणी सांगणारा सर्वांत जुना लेख मानतात. लेख या साधूंना मुनी, ऋषी आणि योगी म्हणतात, आणि राइस यती; एका ठिकाणी राइस त्यांचे नाव सुदत्त देतात, तर दुसऱ्या ठिकाणी वर्धमान-मुनींद्र. सुमारे इ.स. १२२० च्या बेलूरच्या एका लेखात मुनी तिथे विद्या शिकवायला आणि भविष्य सांगायला आलेले आहेत; सुमारे इ.स. १२३० च्या हासनच्या एका लेखात सळ निःशस्त्र येतात, आणि काठीने वाघ मारतात.