भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · होयसळ, यादव आणि काकतीय
विष्णुवर्धनांचे बेलूरचे मंदिर, १११७
फळावरची माशी
बेलूरच्या मंदिराच्या बाहेरच्या भिंतींभोवती, पुढे खोलवर झुकलेल्या छज्जाखाली, जाळीदार चौकटींत नर्तकी कोरलेल्या आहेत, निरनिराळ्या पवित्र्यांत. त्यांच्यापैकी एकीच्या हातात एक फळ आहे, आणि त्या फळावर एक माशी बसली आहे; तिचा प्रत्येक अवयव अगदी हुबेहूब कोरला आहे. प्रत्येक मूर्तीखाली ती घडवणाऱ्या कलावंताचे नाव आहे. त्यांच्यापैकी काही: बळ्ळिग्रामचे दासोज, “दासोजांचे पुत्र” चावण, आणि लोक्किगुंडीचे कोणी कलियुग विश्वकर्मा. हे मंदिर इ.स. १११७ मध्ये होयसळ राजे विष्णुवर्धन यांनी उभारले. त्या वर्षीचा शिलालेख त्यांची स्तुती “मनापासून सर्व नृत्याचे शौकीन” अशी करतो. त्यांच्या पट्टराणी शांतलादेवी यांची स्तुती तो “सर्व प्रकारच्या नृत्यांत शिरोमणी, गायनात सरस्वती” अशी करतो. मंदिराच्या प्रतिष्ठापनेच्या दिवशी राजे आपल्या वेलापूर, म्हणजे बेलूर, या मोठ्या नगरीत राहत होते. राणी त्यांच्या सोबत होत्या, आणि ते “शांततेने आणि शहाणपणाने राज्य करत होते”. शिलालेख म्हणतो, तिथे त्यांनी श्रद्धेने विजय-नारायण देवाची स्थापना केली. त्या देवाला चेन्न, किंवा चेन्नकेशव, म्हणत.
विष्णुवर्धनांचे बेलूरचे मंदिर, १११७
नवा धर्म
विष्णुवर्धनांनी हे मंदिर बांधले ते “जैन धर्म सोडून विष्णूचा धर्म स्वीकारल्यावर”. त्याच प्रसंगी त्यांनी नारायणाची सहा मंदिरे उभारली, असे सांगितले जाते; तलकाडचे कीर्तिनारायण मंदिर त्यांपैकी एक. शिलालेख राजांना विष्णू म्हणतो, आणि त्यांचे गुणगान गातो. तो म्हणतो, राज्यकारभारात, दानात आणि बक्षिसे देण्यात त्यांचा हात म्हणजे एक नवलच होते; त्यांच्या कृत्यांत कठोरता आणि मृदुता दोन्ही दिसत. ते पश्चिमेच्या मोहिमेवर निघाले, तेव्हा त्यांच्या सैन्याच्या धुळीने शत्रू झाकला गेला. समुद्र आटला, आणि जलांचा राजा त्यांना खंडणी म्हणून रत्ने द्यायला आला. मग शिलालेख त्यांच्या युद्धांकडे वळतो. बी. लुइस राइस यांच्या मते, राजांच्या विजयांचा तपशीलवार वृत्तांत देणारा हा पहिलाच लेख होता.
विष्णुवर्धनांचे बेलूरचे मंदिर, १११७
प्रेतांनी भरलेली कावेरी
शिलालेख म्हणतो, त्यांनी तलकाड जिंकले, आणि ते “गंग राज्यातले पहिले” झाले. त्यांनी गंगांची मुख्य नगरी जाळली. शत्रूच्या सैन्याची सगळी प्रेते त्यांनी कावेरीत फेकली. हेतू असा, की नदी अचानक दूषित झालेली पाहून चोळ राजे राजेंद्र यांना किळस यावी. मग त्यांना जवळपासच्या विहिरींचे पाणी वापरणे भाग पडावे. कवी विचारतात, “कुबेरा, दक्षिणेचा वारा का खोळंबला आहे? तो अजून का सुरू झाला नाही?” आणि उत्तर: “कावेरीच्या तीरावर विष्णू राजांच्या विजययात्रांत मारल्या गेलेल्या शत्रूंच्या कवट्यांच्या नाकपुड्या भरून तो अडवला गेला आहे.” त्यांच्या पदव्याही याच सुरात पुढे जातात. युद्धाच्या खेळात त्यांनी तुळू राजांची हृदये फोडली. त्यांनी कोणा एका जगद्देवांचे सैन्य नष्ट केले. आणि त्यांनी “कालपालांच्या कवटीतून रक्ताचे घोट पाजून” योगिनींना तृप्त केले; कालपाल म्हणजे काल राजे. शिलालेख म्हणतो, अशा रीतीने हे बलाढ्य बाहूंचे राजे एका राज्याचे रक्षण करत होते: त्याच्या पूर्वेला नंगलीचे घाट, आणि पश्चिमेला कोकणचे घाट.
विष्णुवर्धनांचे बेलूरचे मंदिर, १११७
देवासाठी गावे
देवांच्या नित्यपूजेसाठी राजांनी गावे दान दिली. त्यांतून श्रीवैष्णव ब्राह्मण, नर्तकी, माळी, दिवे लावणारे आणि सगळे सेवेकरी यांचा चरितार्थ चालायचा होता; जे उत्पन्न उरेल, ते नैवेद्याला आणि दुरुस्तीला. त्याच दिवशी एका ताम्रपटाने आणखी जमिनी दिल्या: १२० भट्टांना, आणखी २१ भट्टांना, आणि ८२ श्रीवैष्णवांना. मंदिर जसे बांधले, तसेच राहिले नाही. त्याच्या जाळीदार दगडी खिडक्या हे त्याचे एक अतिशय सुंदर वैशिष्ट्य. पण राइस यांना वाटले, की त्या नंतरच्या असाव्यात: सुमारे इ.स. १२०० च्या, “दक्षिणेचे सम्राट” दुसरे बल्लाळ यांनी घडवलेल्या. त्या राजांचा एक लेख सांगतो, की त्यांनी देवासाठी एक जाळीदार खिडकी करवून घेतली. इ.स. १२९८ मध्ये, एक लेख सांगतो, घुमटातले लाकडी काम कुजून पडले होते. तेव्हा “महामंत्री खंडेयराय आणि सोमेय-दण्णायक” यांनी ते मजबूत करवून घेतले, आणि पडलेल्या विटा पुन्हा बसवून घेतल्या. “इ.स. १३१० मधल्या मुसलमानी स्वारीच्या वेळी” मंदिराचे नुकसान झाले, आणि विजयनगरच्या दुसऱ्या हरिहरांच्या काळापर्यंत ते बंद राहिले.
विष्णुवर्धनांचे बेलूरचे मंदिर, १११७
अठ्ठावीस खिडक्या
राइस फर्ग्युसन यांना “स्थापत्याचे महान जाणकार” म्हणतात. फर्ग्युसन यांच्या मते, भारतातल्या अनेक इमारतींना तपशिलाच्या नाजूकपणात जगातली कोणतीही इमारत मागे टाकू शकत नाही. “पण बेलूर आणि हळेबीडची मंदिरे हाताळणीच्या मोकळेपणात आणि कल्पनेच्या समृद्धीत त्यांनाही मागे टाकतात.” त्यांच्या मते, बेलूरच्या मंदिराचे श्रेष्ठत्व त्याच्या आकारात किंवा त्याच्या रचनेत नाही, तर “त्याच्या तपशिलांच्या अद्भुत बारकाव्यात आणि सौंदर्यात” आहे. मुखमंडपाच्या खिडक्यांविषयी: “त्या अठ्ठावीस आहेत, आणि प्रत्येक वेगळी आहे.” आणि त्या मुखमंडपाच्या प्रत्येक पैलूवरच्या श्रमांविषयी त्यांची खात्री होती, की तितके श्रम “जगातल्या कोणत्याही इमारतीतल्या तितक्याच विस्ताराच्या पृष्ठभागावर कधीच घेतले गेले नाहीत”. ही कथा पुढील ग्रंथावरून सांगितली आहे: बी. लुइस राइस, ‘एपिग्राफिया कर्नाटिका’, खंड ५ भाग १, हासन जिल्हा (१९०२): प्रस्तावना, पृष्ठे १२-१३ आणि ३६-३९ (त्यात फर्ग्युसन यांच्या ‘आर्किटेक्चर ऑफ धारवाड अँड मैसूर’ आणि ‘हिस्टरी ऑफ इंडियन अँड ईस्टर्न आर्किटेक्चर’ यांतले उद्धृत शब्द), आणि लेख बेलूर ५८ (इ.स. १११७ चा शिलालेख), बेलूर ७१ (त्याच दिवसाचा ताम्रपट), बेलूर ७२ (सुमारे इ.स. १२००) आणि बेलूर २४ (इ.स. १२९८). शिलालेख आणि ताम्रपट त्या दिवसाला वेगवेगळी नावे देतात: वड्डवार आणि आदिवार. राइस यांच्या प्रस्तावनेत ती प्रेते “शत्रूची” आहेत; त्यांच्या लेखाच्या भाषांतरात “त्यांच्या सैन्याची”. कलबुर्ग्याच्या मुसलमान सैन्याने जाळलेले मंदिराचे गोपुर इ.स. १३९७ मध्ये पुन्हा बांधले गेले. राइस यांच्या यादीत चावण दासोजांचे पुत्र आहेत; दुसऱ्या ठिकाणी ते त्यांच्या वडिलांचे नाव देवोज देतात.