भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · होयसळ, यादव आणि काकतीय
लेखक मंत्री हेमाद्री
सगळे आदेश लिहिणारे
यादव राजांच्या दरबारात, असे दिसते, एकच माणूस धन्याच्या वतीने प्रत्येक आदेश लिहून जारी करत असे, आणि राज्याचे दप्तरही सांभाळत असे. ते होते हेमाद्री. एकामागून एक, दोन राजांचे ते मंत्री होते. पहिले राजे महादेव. आपले भाऊ कृष्ण यांच्यानंतर ते शके ११८२ मध्ये, म्हणजे इ.स. १२६० मध्ये, गादीवर आले. दुसरे रामचंद्र, कृष्णांचे पुत्र. हेमाद्रींचे स्वतःचे ग्रंथ त्यांना श्रीकरणाधिप ही पदवी देतात. शके ११९४ चा ठाण्याचा ताम्रपट म्हणतो, सगळ्या करणांचा कारभार त्यांनी हाती घेतला होता. रा. गो. भांडारकरांनी या पदाचा अर्थ ‘मुख्य सचिव’ असा लावला. औरंगाबादचे गॅझेटियर याहूनही पुढे जाते. ते म्हणते, महादेवांच्या कारकिर्दीत राजांची सगळी सत्ता मंत्र्याच्या हाती होती. हेमाद्री ब्राह्मण होते, आणि त्यांचे वर्णन “अतिशयोक्त स्तुतीच्या भाषेत” केलेले आहे. त्या वर्णनातून, आपल्याला जे खरे वाटले ते भांडारकरांनी वेचून काढले. हेमाद्री ब्राह्मणांना सढळ हाताने देत, आणि रोज पुष्कळ ब्राह्मणांना जेवू घालत. ते स्वतः विद्वान होते, आणि विद्वानांना त्यांच्या रूपाने एक उदार आश्रयदाता मिळाला. ते धर्मनिष्ठ होते, असे सांगितले जाते, आणि त्याच वेळी फार शूरही. “त्यांचा प्रभाव फार मोठा होता, हे उघड आहे.” त्यांनी आश्रय दिलेल्या विद्वानांपैकी एक होते बोपदेव, वऱ्हाडातल्या एका वैद्याचे पुत्र. बोपदेवांनी हेमाद्रींच्या विनंतीवरून दोन ग्रंथ लिहिले; त्यांतला एक भागवताचा सारांश आहे, “असे स्वतः लेखकच आपल्याला सांगतात.”
लेखक मंत्री हेमाद्री
राजांची स्तुती
हेमाद्रींनी धर्मावरच्या आपल्या ग्रंथांची सुरुवात आपल्या राजांच्या वंशावळीने आणि पराक्रमांनी केली. त्यांपैकी एका ग्रंथात, ‘दानखंडा’त, फक्त महादेवांचेच पराक्रम दिले आहेत. भांडारकरांच्या मते यातला बराचसा भाग सर्वसाधारण शब्दांत आहे: “निव्वळ स्तुती”. इतर काही ओळी राजांची स्तुती करतात. “महादेव राजांनी कधीही स्त्रीला, मुलाला, किंवा शरण आलेल्याला मारले नाही.” आंध्रांना हे ठाऊक होते, ती स्तुती म्हणते; म्हणून भीतीपोटी त्यांनी एका स्त्रीला गादीवर बसवले. महादेवांनी युद्धात तेलंगणच्या राज्यकर्त्याचे हत्ती आणि पाच वाद्ये हिरावून घेतली, “पण स्त्रीला मारायचे नाही, म्हणून राज्यकर्त्या रुद्रमा यांना सोडून दिले.” भांडारकरांना आढळले, की रुद्रमा या काकतीय राजे गणपतीदेव यांच्या कन्या होत्या. कोकणचे स्वामी सोम, स्तुती पुढे सांगते, समुद्रात पोहण्यात कुशल होते. तरीही ते आपल्या सैन्यासह बुडाले, “महादेवांच्या मत्त हत्तींच्या गंडस्थळांतून झिरपणाऱ्या मदाच्या नद्यांत.” आणखी एक ओळ म्हणते, महादेवांनी “सोमेश्वरांचे राज्य आणि प्राणही हिरावून घेतले.”
लेखक मंत्री हेमाद्री
दंतकथा जिथे संपते
हेमाद्रींचा पहिला ग्रंथ ‘व्रतखंड’. त्याच्या काही प्रतींत राजांची वंशावळ क्षीरसागराच्या मंथनातून निघालेल्या चंद्रापासून सुरू होते. तिथून ती दंतकथांतल्या पूर्वजांमधून खाली उतरत येते. मग ती इतिहासातल्या राजांपर्यंत येऊन पोहोचते. भांडारकरांच्या मते, “दंतकथा कुठे संपते आणि इतिहास कुठे सुरू होतो, हे त्या वृत्तांतावरूनच ठरवणे कठीण नाही.” शिवाय, भिल्लमांनी या घराण्याला मोठेपणा मिळवून दिला; त्यांच्या आधीची बहुतेक नावे घराण्याच्या पूर्वजांच्या एका ताम्रपटातल्या नावांशी जुळतात. वृत्तांताचा कितीतरी मोठा भाग “निःसंशय ऐतिहासिक” आहे: “घराण्याचा अगदी सुरुवातीपासूनचा फार मोलाचा वृत्तांत”. हेमाद्रींचा मोठा ग्रंथ म्हणजे ‘चतुर्वर्गचिंतामणी’. त्यात व्रते, पुण्यदाने, तीर्थयात्रा आणि मोक्षाचा मार्ग मांडला आहे; शिवाय धार्मिक विधींवरचे खंडही आहेत. याच विषयांवर नंतर लिहिणारे लेखक त्यातून भरपूर घेतात. गॅझेटियर हेमाद्रींना आणि माधवांना “धर्मशास्त्राचे दोन स्तंभ” मानते; माधव हे चौदाव्या शतकात विजयनगरच्या दरबारातले लेखक. पण “हेमाद्रींची शैली जुनाट आहे, तर माधवांची मोहक आणि परिष्कृत.” हे सगळे हेमाद्रींनी स्वतःच लिहिले का? भांडारकरांना वाटले, की याबद्दल “शंका घेता येईल”. पण “अनादि काळापासून” चालत आलेले धार्मिक विधी एका व्यवस्थेत बसवण्याची कल्पना मात्र “नक्कीच त्यांचीच असली पाहिजे”. आणि ती त्यांच्याच देखरेखीखाली पार पडली असली पाहिजे.
लेखक मंत्री हेमाद्री
हेमाडपंत
मराठ्यांच्या मुलखात सगळीकडे एका विशिष्ट बांधणीची जुनी मंदिरे एका व्यक्तीच्या नावावर घातली जातात. लोक त्यांना हेमाडपंत म्हणतात. मोडी ही मराठी लिपी त्यांनी लंका किंवा सिलोन इथून आणली, असे सांगितले जाते. व्हिन्सेंट ए. स्मिथ यांनी ही गोष्ट चुकीची ठरवली: मोडी लिपी खरे तर बाळाजी यांनी शोधून काढली किंवा प्रचारात आणली. ते एक प्रसिद्ध मराठा सरदार होते, आणि १६८० मध्ये वारले. भांडारकरांनी त्याहून लहान दावा मान्य केला. मुख्य सचिव म्हणून सरकारी कागदपत्रांच्या आणि दप्तरांच्या लेखनावर हेमाद्रींना देखरेख ठेवावी लागे, आणि “लिहिण्याच्या पद्धतीत त्यांनी काही सुधारणा केल्या असणे शक्य आहे.” हेमाडपंत म्हणजेच हेमाद्री. भांडारकरांनी १८९५ मध्ये लिहिले: “मराठ्यांच्या मुलखात हेमाद्री अजून विसरले गेलेले नाहीत.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे ९९, ११४, ११६-११७; ‘गॅझेटियर ऑफ औरंगाबाद’ (१८८४), पृष्ठे ३७७-३७९; आणि व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठ ४५२. गॅझेटियर इतर काळ नोंदवते: भाऊ दाजी यांनी हेमाद्रींना बाराव्या शतकाच्या अखेरीस आणि तेराव्याच्या सुरुवातीला, त्या सुमारास ठेवले; ‘भारतखंड कोश’ त्यांचा जन्म शके ११२५ मध्ये (इ.स. १२०३) देतो; आणि चाळीसगावजवळच्या पाटण इथल्या इ.स. १२०६ च्या एका शिळेवर, हेमाद्री ज्यांचे मंत्री होते ते राजे म्हणून रामचंद्रांचे नाव आहे.