भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · कदंब आणि गंग
चावुंडरायांनी उभारलेला गोमटेश्वर
तीन भाषा, शिल्पकाराचे नाव नाही
श्रवणबेळगोळ येथे एका टेकडीवर गोमटेश्वराची एक प्रचंड दगडी मूर्ती उभी आहे. ते एक जैन स्मारक आहे, आणि उपासनेचे स्थानही. मूर्तीच्या पायांशी असलेला खडक वारुळाच्या रूपात कोरलेला आहे. त्यावर, मूर्तीच्या हातांच्या अगदी खाली, तीन लिप्यांतल्या छोट्या ओळी तीन भाषांत एकच गोष्ट सांगतात: चावुंडरायांनी ही मूर्ती घडवून घेतली. बी. लुइस राइस यांनी हे लेख संपादित केले. या ओळींच्या “साधेपणातल्या मूळच्या भव्यतेचे” त्यांनी कौतुक केले. त्यांच्या मते हे लेख “भक्ती आणि कला यांच्या एका अचाट कार्याची” पूर्तता नोंदवतात. पण “त्याच्या धाडसी शिल्पकाराने आपल्या नावाची नोंदसुद्धा मागे ठेवलेली नाही.” चावुंडराय हे म्हैसूर प्रदेशात राज्य करणाऱ्या गंग राजे राचमल्ल यांचे मंत्री आणि सेनापती होते. राइस या मूर्तीचा काळ साधारण इ.स. ९८३ ठरवतात.
चावुंडरायांनी उभारलेला गोमटेश्वर
वारुळे आणि वेल
मूर्ती नग्न आहे, आणि उत्तरेकडे तोंड करून ताठ उभी आहे. मांड्यांच्या वर तिला कोणताही आधार नाही. मांड्यांच्या खाली ती वारुळांतून वर येते, आणि त्या वारुळांतून साप बाहेर पडताना दिसतात. एक वेल दोन्ही पायांभोवती आणि दोन्ही हातांभोवती वेढे घालते. पाय उमललेल्या कमळावर उभे आहेत. ही वारुळे आणि ही वेल एका परिपूर्ण तपश्चर्येचे दर्शन घडवतात, असे मानले जाते. तपस्व्यांच्या पायांभोवती वारुळे उभी राहिली, त्यांच्या अंगावर वेली वाढल्या, तरीही ते विचलित झाले नाहीत. राइस मूर्तीची उंची ५७ फूट देतात. डॉ. फर्ग्युसन यांना वाटले, की जैनांनी ही मूर्ती ग्रॅनाइटच्या टेकडीच्या माथ्यावरच्या एका खडकाच्या राशीतून कोरली; आणि त्यांच्या मते “इजिप्तबाहेर याहून भव्य किंवा याहून प्रभावी असे काहीही नाही.”
चावुंडरायांनी उभारलेला गोमटेश्वर
रक्ताने भरलेले प्याले
चावुंडरायांनी आपली कहाणी श्रवणबेळगोळ येथील एका स्तंभावर स्वतः सांगितली होती. पण हेग्गडे कण्ण नावाच्या एका माणसाने स्वतःबद्दल अडीच ओळी कोरवून घेण्यासाठी त्या स्तंभाच्या तीन बाजू पुसवून टाकल्या, असे दिसते. आता फक्त एक बाजू उरली आहे. त्या बाजूवर मंत्री आपल्या युद्धांची फुशारकी मारतात. त्यांच्या स्वामींच्या डोळ्यांदेखत शत्रूची सैन्ये “हरणांसारखी, स्पर्शही न होता, फुटून पळाली”. चलदंक गंग नावाच्या एकाने शस्त्रबळाने गंग साम्राज्य बळकावण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा चावुंडरायांनी त्याचा डाव फोल ठरवला. त्यांनी “शूरांच्या कवट्यांपासून बनवलेले प्याले” “वीरांच्या रक्ताने ओसंडून” वाहायला लावले. राइस यांना चावुंडरायांचा ग्रंथ, ‘चामुंडराय पुराण’, “सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत युद्ध आणि रक्तपात यांच्या नोंदीपेक्षा फारसा काही नाही” असा वाटला. तरीही तिथलाच दुसरा एक लेख या मंत्र्यांना, त्यांच्या ‘राय’ या पदवीने, तिथे जैन धर्म दृढपणे राखणाऱ्यांपैकी पहिले म्हणून नावाजतो.
चावुंडरायांनी उभारलेला गोमटेश्वर
सुरक्षित ठिकाणी पाठवलेले राजपुत्र
मुडु-राचय्य नावाच्या एका गंगाने गंगांची गादी बळकावण्याचा प्रयत्न केला, आणि चावुंडरायांनी त्याला ठार केले. राइस यांच्या नंतरच्या हकीकतीनुसार, अशा रीतीने चावुंडरायांनी आपले धाकटे भाऊ नागवर्मा यांच्या मृत्यूचा सूड घेतला. पण आधी राइस यांनी ‘पुराणा’चा अर्थ असा लावला होता, की त्या भावाला चावुंडरायांनीच ठार केले. टेकडीवरचे दोन वीरगळ त्याच काळातले होते, असे राइस यांनी ठरवले. एक वीरगळ बायिग नावाच्या एका सरदारांचा आहे. ते तरुण राजपुत्र रक्कस यांच्या घरच्यांपैकी होते; रक्कस हे राचमल्लांचे धाकटे भाऊ. राजपुत्र बायिगांच्या देखरेखीखाली असावेत, असे दिसते. लढाईपूर्वी बायिगांनी राजपुत्रांना सुरक्षित ठिकाणी पाठवून दिले. मग ते स्वतःच्या मृत्यूला सामोरे जायला लढाईत घुसले. दुसरा वीरगळ बायिगांनी स्वतः उभारला होता, आपल्या मेहुणी गुंती यांच्यासाठी. त्याच्या माथ्याभोवतीच्या झिजलेल्या ओळींचा अर्थ असा दिसतो: पतीवरच्या प्रेमापोटी गुंती त्यांच्याबरोबर लढाईला गेल्या, आणि “त्यांच्या बाजूला लढता लढता पडल्या”. शिल्पात त्या नग्न, घोड्यावर बसलेल्या, तलवार परजताना दाखवल्या आहेत. त्यांच्यासमोर हत्तीवर बसलेला एक माणूस त्यांच्यावर कोणते तरी शस्त्र रोखत असल्यासारखा दिसतो.
चावुंडरायांनी उभारलेला गोमटेश्वर
तलकाडचा पाडाव
चोळांनी पल्लवांची राजधानी कांची घेतली होती, आणि पूर्वेकडच्या चालुक्यांना शरण आणले होते. द्वीपकल्पाच्या सगळ्या पूर्व भागावर विजय मिळवून आता ते म्हैसूर प्रदेशात घुसले. ९८५ मध्ये गादीवर आलेले त्यांचे राजे राजराज एका विजयाकडून दुसऱ्या विजयाकडे गेले. कारकिर्दीच्या चौदाव्या वर्षापर्यंत त्यांनी कूर्ग, पांड्यांचा देश आणि दख्खनचे विस्तीर्ण प्रदेश जिंकले होते. त्यांच्या मृत्यूच्या वेळी त्यांच्या राज्यात “म्हैसूरचा मोठा भाग” होता. ९९७ मध्ये ते म्हैसूरच्या पूर्व भागावर राज्य करत होते. राइस यांना निश्चितपणे ठाऊक असलेले शेवटचे गंग राजे म्हणजे नीतिमार्ग नावाचे एक राजे; त्यांनी ९९९ मध्ये एक दानपत्र करून दिले. १००४ पर्यंत राजराजांचे पुत्र राजेंद्र यांनी गंगांची राजधानी तलकाड घेतली होती. ती गमावणारे गंग राजे कदाचित गंग पेर्मानडी नावाचे कोणी असावेत, असे राइस यांना वाटले. त्यांच्या वाचनानुसार, या घटनेची खूण म्हणून राजेंद्रांनी गंगैकोंड चोळ ही पदवी घेतली, म्हणजे “गंगै घेणारे चोळ”. व्हिन्सेंट स्मिथ यांनी त्या पदवीचा अर्थ वेगळा लावला. अशा रीतीने, राइस यांच्या शब्दांत, “नऊ शतके म्हैसूरवर राज्य करणाऱ्या गंगांच्या सत्तेचा अंत झाला.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: बी. लुइस राइस, ‘इन्स्क्रिप्शन्स अॅट श्रवण बेळगोळ’ (‘एपिग्राफिया कर्नाटिका’, खंड २, १८८९), लेख क्रमांक ७५, ७६ आणि १०९ आणि पृष्ठे २०-३४; त्यांचेच ‘मैसूर अँड कूर्ग फ्रॉम द इन्स्क्रिप्शन्स’ (१९०९), पृष्ठे ४७-४८; आणि व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठे ४८५-८७. राइस यांनी ही मूर्ती ‘पुराणा’नंतर (इ.स. ९७८) आणि राचमल्लांच्या कारकिर्दीत (९७४-९८४) ठेवली. वेलस्ली यांनी तिची उंची ६० फूट ३ इंच दिली, आणि बुकानन यांनी ७० फूट ३ इंच.