भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · कदंब आणि गंग
गंगांचा आरंभ, त्यांच्याच लेखांतून
पाच चिन्हे
उज्जयिनीचे अधिपती महीपाल यांनी अचानक पद्मनाभ नावाच्या एका राजांवर हल्ला केला, आणि त्यांची पाच चिन्हे मागितली. फार पूर्वी इंद्र देवाने ही चिन्हे पद्मनाभांच्या घराण्याला दिली होती. देताना त्याने इशाराही दिला होता: राजांनी कधी दुसरा धर्म स्वीकारला, तर ही चिन्हे नाहीशी होतील. पद्मनाभांनी चिन्हे द्यायला नकार दिला, आणि युद्धाची तयारी केली. पण आधी त्यांनी ती चिन्हे दक्षिणेकडे पाठवून दिली. त्यांच्याबरोबर आपले दोन मुलगे, त्यांची बहीण आणि त्यांच्या सेवेला ब्राह्मण पाठवले. मुलगे निघाले, तेव्हा पद्मनाभांनी त्यांची नावे ठेवली: दडिग आणि माधव. आजच्या म्हैसूर प्रदेशात राज्य करणाऱ्या गंग राजांनी आपल्या आरंभाची कहाणी अशी सांगितली. ती त्यांच्याच अकराव्या आणि बाराव्या शतकांतल्या शिलालेखांत आहे; बी. लुइस राइस यांनी ती पुन्हा सांगितली.
गंगांचा आरंभ, त्यांच्याच लेखांतून
तलवार आणि खांब
राजपुत्र दक्षिणेत पेरूर येथे आले. तिथे त्यांना सिंहनंदी नावाचे एक जैन आचार्य भेटले. त्यांना राजपुत्रांच्या कहाणीत रस वाटला. त्यांनी राजपुत्रांचा हात धरला, त्यांना शिकवले, घडवले, आणि अखेर त्यांना एक राज्य मिळवून दिले. दोन लेख त्यांना “गंग राज्य घडवणारे आचार्य सिंहनंदी” म्हणतात. लेख सांगतात, हे राज्य पद्मावती देवीच्या वराने मिळाले, आणि देवीने एक तलवार देऊन त्या वरावर मोहोर उमटवली. माधव तेव्हा अगदी लहान होते. त्यांनी आरोळी ठोकून ती तलवार हाती घेतली, आणि एका दगडी खांबावर वार केला. खांबाचे दोन तुकडे झाले. तो खांब नेमका कसला होता, हे सांगणे राइस यांना कठीण वाटले; एक लेख त्याला माधवांच्या गादीच्या मार्गातला अडथळा म्हणतो. अशा रीतीने स्थापन झालेले राज्य म्हणजे गंगवाडी. त्याचे मुख्य नगर कोलार, आणि किल्ला नंदगिरी. माधव त्याचे पहिले राजे झाले, कोंगणिवर्मा या पदवीने. त्यांच्यानंतर त्या घराण्याच्या प्रत्येक राजाने हीच पदवी धारण केली.
गंगांचा आरंभ, त्यांच्याच लेखांतून
शिलालेखांहून जुनी कहाणी
तलवार उचलणाऱ्या त्या लहान राजपुत्रांची कहाणी त्या शिलालेखांहूनही जुनी आहे. उदयेंदिरमच्या ताम्रपटांत एका गंग राजपुत्रांचे दान नोंदलेले आहे. ते राजपुत्र चोळ राजे पहिले परांतक यांच्या सेवेत होते. ताम्रपटांच्या संपादकांनी त्यांचा काळ साधारण इ.स. ९२० ठरवला. ताम्रपट म्हणतात, गंग घराणे “सिंहनंदींच्या सामर्थ्याने” मोठे झाले. पहिले राजे “लहान असतानाच, मोठ्या मुलांचे खेळ खेळत असताना” काय घडले, तेही ते सांगतात. त्यांनी एक मोठा दगडी खांब “हातातल्या लवचीक तलवारीच्या एकाच वाराने” तोडून त्याचे दोन तुकडे केले. राइस यांच्या कालगणनेनुसार इ.स. ११२८ मध्ये मल्लिषेण नावाच्या एका जैन आचार्यांनी श्रवणबेळगोळ येथे तीन दिवस उपवास केला, आणि त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या स्मृतिलेखात एक कहाणी आहे. सिंहनंदींच्या एका शिष्याने गुरूंकडून मिळालेल्या तलवारीने एक दगडी खांब कापला. हा खांब “अडसरासारखा” राज्यलक्ष्मीचा “प्रवेश अडवत होता”. राइस यांनी सिंहनंदींना पहिल्या राजांचे गुरू ठरवले. जे. एफ. फ्लीट यांच्या मते सिंहनंदी “निःसंशय खरोखरची व्यक्ती” होते; पण त्यांना गंगांशी जोडणाऱ्या आख्यायिका “फारच बेफाम प्रकारच्या” होत्या.
गंगांचा आरंभ, त्यांच्याच लेखांतून
राजकन्येची निवड
नंतरच्या राजांपैकी दुर्विनीतांविषयी गंग लेख बरेच काही सांगतात. राइस यांच्या हिशेबाने ते ४८२ मध्ये गादीवर आले. लेख सांगतात, त्यांचे गुरू ‘शब्दावतार’चे कर्ते होते; राइस यांच्या मते ते म्हणजे प्रसिद्ध जैन वैयाकरण पूज्यपाद. राजांना साहित्याची गोडी लागली. त्यांनी भारवींच्या ‘किरातार्जुनीय’ या संस्कृत काव्याच्या पंधरा सर्गांवर टीका लिहिली. त्यांनी पुन्नाडच्या एका राजकन्येशी विवाह केला. राजकन्येच्या वडिलांनी आपल्या गुरूंच्या सल्ल्यावरून त्यांना जन्मापासूनच दुसऱ्या कोणाच्या तरी मुलासाठी ठरवले होते. पण त्यांनी राजकन्येचा स्वयंवराचा हक्क सांगितला, आणि स्वतःच दुर्विनीतांची निवड केली. दुर्विनीतांनी “रक्तरंजित युद्धे” केली, असे अनेक लेख सांगतात; आणि राइस यांच्या हकीकतीनुसार त्यांतून त्यांनी राज्य पूर्वेकडे आणि दक्षिणेकडे आणखी वाढवले. एक लेख सांगतो, त्यांनी रणांगणावर काडुवेट्टींना कैद केले, आणि आपल्या मुलीच्या मुलाला जयसिंहांच्या राज्याच्या गादीवर बसवले. राइस यांनी हे राज्य पल्लवांचे मानले. सिरगुंद येथील एका जुन्या शिलालेखात या दाव्याला दुजोरा मिळतो, असे त्यांना वाटले. यातले बरेचसे सांगणारी दानपत्रे फ्लीट यांनी, आणि नंतर कोनो यांनी, बनावट मानली.
गंगांचा आरंभ, त्यांच्याच लेखांतून
तलवारीचा एक वार
गंग किती जुने होते? एका लेखावरून आणि एका तमिळ बखरीवरून राइस यांनी त्यांचा उदय दुसऱ्या शतकात ठेवला. इ.स. २४७-४८ ची तारीख सांगणारा एक ताम्रपट मात्र फ्लीट यांनी “दहाव्या शतकाहून जुनी नसलेली बनावट” ठरवला. शेजारी त्यांना फार पूर्वीपासून ओळखत होते. गंगांच्या वायव्येकडे कदंबांचे राज्य होते. कदंबांच्या एका राजांनी आपल्या दानपत्रात बढाई मारली, की त्यांनी गंग घराणे उखडून टाकले. फ्लीट यांनी याचा अर्थ, त्यांनी गंगांना जिंकले, असा घेतला; राइस यांच्या मते याचा अर्थ “थोड्याफार अतिक्रमणापलीकडे काही नाही”. इ.स. ६९४ मधल्या एका चालुक्य लेखाने विनयादित्यांच्या सेवेत आणलेल्या दक्षिणेतल्या राजांत गंगांची गणना केली, आणि त्यांना मौल म्हटले: “प्राचीन, फार पूर्वीपासूनचे”. पण त्यांच्या स्वतःच्या लेखांत एक पराक्रम सगळ्यांच्या आधी येतो. राइस यांच्या पाहणीत, प्रत्येक गंग शिलालेख पहिल्या राजांना एका मोठ्या कीर्तीचे श्रेय देत होता, “जवळजवळ नेहमी त्याच शब्दांत”. ती कीर्ती म्हणजे “तलवारीच्या एकाच वाराने एक मोठा दगडी खांब कापून काढल्याची”. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: बी. लुइस राइस, ‘मैसूर अँड कूर्ग फ्रॉम द इन्स्क्रिप्शन्स’ (१९०९), पृष्ठे ३०-३८, १९५-९६, आणि ‘इन्स्क्रिप्शन्स अॅट श्रवण बेळगोळ’ (‘एपिग्राफिया कर्नाटिका’, खंड २, १८८९), लेख क्रमांक ५४ आणि पृष्ठे ४२-४४; फ्लीट यांनी संपादित केलेले हलसीचे ताम्रपट, ‘इंडियन अँटिक्वरी’, खंड ६ (१८७७), पृष्ठ २५; ‘एपिग्राफिया इंडिका’: खंड ३ (१८९४-९५), फ्लीट यांचे सुडीचे ताम्रपट, पृष्ठे १६३-६५, आणि हुल्श यांनी संपादित केलेला मल्लिषेणांचा स्मृतिलेख, पृष्ठ १८६; खंड ६ (१९००-०१), फ्लीट, पृष्ठ ७५; खंड ७ (१९०२-०३), कीलहॉर्न यांची यादी, क्रमांक ६७०; आणि खंड १२ (१९१३-१४), कोनो यांचे इस्लामपूरचे ताम्रपट, पृष्ठ ४८; आणि जे. एफ. फ्लीट, ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स’ (१८८२), पृष्ठे ११-१२. उदयेंदिरमच्या ताम्रपटांतला “राजा” हा शब्द “मुनी” असा बदलून राइस यांना हे गुरू मिळाले; फ्लीट यांनी या बदलाला “जरा अतिरेकी पाऊल” म्हटले. हुल्श यांनी एवढेच म्हटले, की दोन्ही लेखांना एकच आख्यायिका ठाऊक होती. कोनो यांनी नोंदवले, की भारवींना सहाव्या शतकाच्या आधी क्वचितच कोणी ठेवते. राइस पहिल्या राजांसाठी १०३ आणि १८९ ही वर्षे देतात; हुल्श हा स्मृतिलेख शके १०५० नंतरचा मानतात.