भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · कदंब आणि गंग
जिनांना आणि ब्राह्मणांना दिलेली दाने
प्राण वाचवल्याचे बक्षीस
“नमस्कार! भगवान जिनेंद्र विजयी आहेत.” दानपत्राची सुरुवात अशी होते. आपल्या विजयाच्या ऐंशीव्या वर्षी कदंबांचे राजपुत्र काकुत्स्थवर्मा यांनी आपले सेनापती श्रुतकीर्ती यांना एक शेत दिले, “स्वतःचा प्राण वाचवल्याचे बक्षीस म्हणून”. हे शेत पवित्र अर्हतांच्या मालकीच्या एका गावात होते; ते अर्हत म्हणजे “तिन्ही लोकांचे तारणहार”. दानपत्र बजावते, जो कोणी या दानाला धक्का लावेल, त्याला पाच महापातकांचे पाप लागेल. एकदा दिलेली जमीन जो हिरावून घेईल, तो साठ हजार वर्षे नरकात यातना भोगेल. हे दान पलाशिका येथे दिले गेले. पलाशिका म्हणजे बेळगाव जिल्ह्यातले आजचे हलसी; तिथून कदंब राजे राज्य करत. हलसीबाहेर एका लहान विहिरीशेजारी मातीचा एक ढिगारा होता. त्यात ताम्रपटांचे सात संच सापडले; हे दानपत्र त्यांतलेच एक. हे ताम्रपट जे. एफ. फ्लीट यांच्या मालकीचे होते. त्यांनी ते प्रसिद्ध केले. सातही ताम्रपट जैनांना दिलेल्या दानांची नोंद करतात, आणि फ्लीट यांचा निष्कर्ष होता, “हे राजे जैन धर्माचे होते.” पण तालगुंदचा स्तंभ सांगतो, कदंब हे वेदांचा अभ्यास करणारे ब्राह्मणांचे कूळ होते. मग ते नेमके कोण होते?
जिनांना आणि ब्राह्मणांना दिलेली दाने
दिवंगत वडिलांसाठी मंदिर
काकुत्स्थवर्मांचे नातू राजे मृगेशवर्मा. त्यांच्या दानपत्रात त्यांची स्तुती “पल्लवांसाठी साक्षात प्रलयाग्नी” अशी केली आहे. आपल्या विजयाच्या आठव्या वर्षी, दिवंगत वडिलांवरच्या भक्तीपोटी, त्यांनी पलाशिका येथे जिनांचे मंदिर बांधले. कूर्चकांच्या निर्वाहासाठी त्यांनी पवित्र अर्हतांना जमीन दिली. कूर्चक म्हणजे “नग्न धार्मिक भिक्षुक”. त्यांचे पुत्र राजे रविवर्मा. त्यांच्या एका दानपत्रात त्यांचा दावा आहे: पलाशिका येथे स्थिर होण्यापूर्वी त्यांनी इतर राजांना ठार केले, आणि कांचीच्या अधिपतींना उखडून टाकले. त्या दानपत्राचा इशारा असा आहे: जो राजा त्या दानाला धक्का लावेल, त्याचे कूळ नरकात बुडेल, आणि सातव्या पिढीपर्यंत त्यातून सुटणार नाही. पलाशिका येथे रविवर्मांनी एक नियम घालून दिला. एका गावाच्या महसुलातून दरवर्षी कार्तिक पौर्णिमेला जिनेंद्रांचा आठ दिवसांचा उत्सव साजरा व्हावा. पावसाळ्याच्या चार महिन्यांत तपस्व्यांना अन्न मिळावे. आणि नगरातल्या व खेड्यांतल्या लोकांनी जिनेंद्रांची पूजा कायम चालू ठेवावी. दानपत्र सांगते, “जिथे जिथे जिनेंद्रांची पूजा चालू राहते, तिथे देशाची भरभराट होते, आणि नगरे निर्भय राहतात.”
जिनांना आणि ब्राह्मणांना दिलेली दाने
तूप आणि पूल
रविवर्मांचे पुत्र राजे हरिवर्मा यांनीही दानांची ही परंपरा चालू ठेवली. पलाशिका येथे अर्हतांचे एक मंदिर होते. दरवर्षी मोठ्या आठ दिवसांच्या उत्सवात त्याला तुपाचा अभिषेक व्हावा, म्हणून त्यांनी कूर्चकांच्या एका पंथाला एक गाव दिले. जे उरेल, त्यातून दान घेणाऱ्या त्या सगळ्या पंथाला अन्न मिळावे. दानपत्राचा शेवट एका प्रार्थनेने होतो: “अर्हत वर्धमान यांचा सिद्धांत असलेली ध्यानस्थ बसण्याची साधना ... भरभराटीला येवो!” त्यांच्या आणखी एका दानपत्रात श्रमणांच्या एका मंदिराला एक गाव दिले आहे. त्याचा शेवट एका वेगळ्याच ओळीने होतो. पूल राखणाऱ्यांचे, आणि मोडलेले पूल दुरुस्त करणाऱ्यांचे पुण्य, ते बांधणाऱ्यांच्या पुण्याहून “दुप्पट सांगितले आहे”, असे ते म्हणते.
जिनांना आणि ब्राह्मणांना दिलेली दाने
ब्राह्मणांना दिलेली दाने
कदंबांची सगळीच दाने जैनांना गेली नाहीत. कीलहॉर्न यांनी संपादित केलेली आणखी दोन दानपत्रे ब्राह्मणांना दिलेली आहेत. वैजयंती, म्हणजे बनवासी, येथे राजे मांधातृवर्मा यांनी उदक सोडून एक शेत देवशर्मा नावाच्या एका आध्यात्मिक गुरूंना दिले. ते तैत्तिरीय वेदाचे अध्येते होते. कीलहॉर्न यांना वाटले, देवशर्मा कदाचित राजांचेच गुरू असावेत. त्या शेतात सैनिकांनी शिरायचे नाही. त्याच्या धारकाने खाटा, निवारा किंवा शिजवलेला भात द्यायचा नव्हता. अंतर्गत कर आणि वेठबिगार यांतूनही त्याला सूट होती. राजांच्या खासगी सचिवाने ही सनद लिहिली. आणखी एक राजे, दुसरे कृष्णवर्मा, यांनी विष्णुशर्मा नावाच्या एका ब्राह्मणांना एक गाव दिले. त्यांच्या दानपत्रात त्यांचे पणजोबा, पहिले कृष्णवर्मा, यांची आठवण अश्वमेध करणारे राजे म्हणून काढली आहे.
जिनांना आणि ब्राह्मणांना दिलेली दाने
जैन की ब्राह्मण?
म्हणजे फ्लीट यांनी या घराण्याला जैन म्हटले, आणि तरीही तालगुंदचा स्तंभ त्याला ब्राह्मण ठरवतो. हलसीचे ताम्रपट आणि कुडगेरेचे दानपत्र या दोन्हींत कदंबांचे वर्णन एकाच प्रकारे आहे: मानव्यांच्या कुळातले, हारितीचे वंशज, आणि युद्धदेव महासेनाच्या मातृकांचे ध्यान करणारे. त्यांतल्या आणखी एका शब्दसमूहाचा अर्थ कीलहॉर्न यांनी असा लावला: “(बऱ्या किंवा वाइटाची) परतफेड हाच ज्याचा स्वाध्याय आहे, असा.” त्यांच्या मते हा शब्दसमूह तालगुंदच्या स्तंभावरच्या कहाणीकडे निर्देश करतो. कदंब साधे ब्राह्मण होते, तोपर्यंत वेदाध्ययन हे त्यांचे पवित्र कर्तव्य होते. ते राजे झाले, तेव्हा बऱ्यावाइटाची परतफेड करणे हे त्यांचे पवित्र कर्तव्य झाले. त्यांचे कुलदैवत बनवासीचा जयंती मधुकेश्वर होता.
जिनांना आणि ब्राह्मणांना दिलेली दाने
पाण्यातला किल्ला
ऐहोळेचा चालुक्य शिलालेख चालुक्य राजे कीर्तिवर्मा यांना नल, मौर्य आणि कदंब यांच्यासाठी “काळरात्र” म्हणतो. कवी म्हणतात, गंधगजासारख्या त्या राजांनी “विशाल कदंब वृक्षांचा समूह, म्हणजे कदंब,” मोडून टाकला. कीर्तिवर्मांच्या काळातला एक शिलालेख “कदंबांच्या प्रदेशाच्या अगदी हृदयात” आहे; फ्लीट यांना त्यात या गोष्टीला दुजोरा दिसला. याच शिलालेखात पुढचे एक राजे, दुसरे पुलकेशी, वनवासीला वेढा घालताना दिसतात. त्या श्लोकात हे नगर एका स्त्रीच्या रूपात रंगवले आहे. वरदा नदी नगराजवळून वाहते. तिच्यात क्रीडा करणाऱ्या, गाणाऱ्या हंसांच्या रांगा म्हणजे या स्त्रीची किणकिणणारी मेखला. तिचे वैभव देवांच्या नगरीशी स्पर्धा करणारे होते. पण पुलकेशींच्या सैन्याच्या महासागराने भोवतालची सगळी भूमी झाकून टाकली, आणि पाहणाऱ्याला “तो भूमीवरचा किल्ला” “क्षणात पाण्यातला किल्ला बनल्यासारखा” दिसला. पुलकेशींनी कदंबांची राजधानी बनवासी हिच्यावर हल्ला केला, आणि ती जिंकून घेतली. पुलकेशींच्या युद्धांची पूर्ण कहाणी ‘बदामीचे चालुक्य’ या पुस्तकातल्या ‘दुसरे पुलकेशी आणि उत्तरेचे अधिपती’ या कथेत सांगितली आहे. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: फ्लीट यांनी संपादित केलेले हलसीचे ताम्रपट, ‘सॅन्स्क्रिट अँड ओल्ड-कॅनरीज इन्स्क्रिप्शन्स’ क्रमांक २०-२६, ‘इंडियन अँटिक्वरी’, खंड ६ (१८७७), पृष्ठे २२-३२; कीलहॉर्न यांचा ‘टू कदंब ग्रँट्स’ हा लेख (कुडगेरे आणि बन्नहळ्ळीचे ताम्रपट) आणि त्यांनी संपादित केलेला ऐहोळेचा शिलालेख, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ६ (१९००-०१), पृष्ठे ९-१०, १३-१५ आणि त्यानंतरचे बन्नहळ्ळीचे ताम्रपट; जे. एफ. फ्लीट, ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ (१८८२), पृष्ठे ९, २०-२१; बी. लुइस राइस, ‘मैसूर अँड कूर्ग फ्रॉम द इन्स्क्रिप्शन्स’ (१९०९), पृष्ठ २६; आणि रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठ ५०. फ्लीट यांनी (१८७७) अक्षरांच्या आधारे हलसीच्या राजांना साधारण पाचव्या शतकात ठेवले. १८८२ मध्ये त्यांनी मृगेशवर्मांना गंग आणि पल्लव या दोघांचेही विजेते मानले, आणि रविवर्मांचे शत्रू, कांचीचे अधिपती चंडदंड, यांना पल्लव मानले. हलसीची इतर दानपत्रे सांगतात, एक गाव भोज पुरोहित श्रुतकीर्ती यांच्याकडून दामकीर्तींच्या आईकडे गेले; आणि पौर्णिमेच्या दिवशी अभिषेकाचा विधी कधीही चुकू नये, म्हणून जमीन दिली गेली (भानुवर्मा).