भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · कदंब आणि गंग
कांचीतील मयूरशर्मा: तलवार उचललेला विद्यार्थी
कांचीतले भांडण
एका दगडी स्तंभावरचे काव्य सांगते: एक ब्राह्मण आपल्या गुरूंबरोबर कांचीला आले. कांची ही पल्लव राजांची नगरी. सगळे पवित्र ज्ञान आत्मसात करण्याची त्यांना ओढ होती. ते लगेच तिथल्या घटिकेत भिक्षुक म्हणून दाखल झाले. घटिका म्हणजे पवित्र आणि विद्वान लोकांचे निवासस्थान. तिथे एका पल्लव घोडेस्वाराशी त्यांचे कडाक्याचे भांडण झाले. त्या भांडणाने ते संतापले, आणि विचार करू लागले: “अरेरे! या कलियुगात ब्राह्मण क्षत्रियांपेक्षा इतके दुर्बळ असावेत!” त्यांनी गुरूंच्या कुळाची सेवा केली होती. आपल्या वेदशाखेचा मनापासून अभ्यास केला होता. इतके करूनही त्यांची पावित्र्याची सिद्धी जर एखाद्या राजावर अवलंबून असेल, तर “याहून अधिक दुःखदायक ते काय?” हे ब्राह्मण म्हणजे मयूरशर्मा. त्यांच्यापासूनच कदंब राजांचा वंश चालला. हा स्तंभ तालगुंद येथे उभा आहे. त्यावरचे काव्य कवी कुब्ज यांनी राजे शांतिवर्मा यांच्या आज्ञेवरून लिहिले. शांतिवर्मा याच घराण्यातले, नंतरच्या काळातले राजे.
कांचीतील मयूरशर्मा: तलवार उचललेला विद्यार्थी
कदंबाच्या झाडाचे कूळ
कुब्ज सुरुवात घराण्यापासून करतात. ते द्विजांचे एक उच्च कूळ होते, तीन वेदांच्या मार्गाने चालणारे. यज्ञांच्या पवित्र जलाने त्यांचे केस नेहमी ओले असत. त्यांची घरे ‘ॐ’ने सुरू होणाऱ्या पवित्र पाठांनी दुमदुमत, आणि त्यांच्या दारी पाहुण्यांची सतत ये-जा असे. आणि घराजवळच्या एका जागी एक झाड होते, कदंबाच्या फुलांनी बहरलेले. हे कुटुंब त्याची निगा राखत असे; आणि म्हणून, कवी सांगतात, त्यांनाही त्या झाडाचेच नाव मिळाले. याच कदंब कुळात मयूरशर्मा जन्मले, “पवित्र ज्ञान, चांगला स्वभाव, शुचिता इत्यादी गुणांनी भूषित”. मग कांचीत कवी ही दोन आयुष्ये शेजारी शेजारी मांडतात. जो हात यज्ञाची पळी आणि आहुतीचे पात्र धरण्यात कुशल होता, त्याच हाताने “पृथ्वी जिंकण्याच्या ओढीने त्यांनी झळाळती तलवार उपसली.”
कांचीतील मयूरशर्मा: तलवार उचललेला विद्यार्थी
रात्रीचा ससाणा
कवी पुढे सांगतात: त्यांनी पल्लव राजांच्या सीमारक्षकांना युद्धात झटपट हरवले, आणि वाट नसलेले एक अरण्य ताब्यात घेतले. तिथून आजूबाजूच्या राजांकडून त्यांनी अनेक कर वसूल केले, आणि एक जोरदार हल्ला सुरू केला. त्यांच्या या पराक्रमांनी पल्लव अधिपतींच्या भुवया आक्रसल्या. मग कांचीचे राजे मोठे बळ घेऊन त्यांच्यावर चालून आले. मयूरशर्मांनी रात्री निवडल्या. शत्रूचे सैन्य खडबडीत प्रदेशातून कूच करत असताना किंवा विश्रांती घेत असताना, हल्ल्याला योग्य जागा ते हेरत. मग त्या सागरासारख्या सैन्यावर ते तुटून पडले, आणि “ससाण्यासारखा त्यावर घाव घातला”. तो सगळा त्रास त्यांनी फक्त आपल्या हातातल्या तलवारीच्या भरवशावर सोसला. शेवटी पल्लव अधिपतींनी त्यांचे बळ, त्यांचा पराक्रम आणि त्यांचे कूळ ओळखले. यांचा नाश करण्यात काही फायदा नाही, असे ते म्हणाले. म्हणून त्यांनी लगेच मयूरशर्मांनाच मित्र म्हणून निवडले. मयूरशर्मा त्यांच्या सेवेत गेले, आणि रणांगणातल्या शौर्याने त्यांनी पल्लवांना प्रसन्न केले. मग पल्लवांनी स्वतःच्या हातांनी त्यांच्या मस्तकावर राजपट्ट बांधला. राजपट्टाबरोबर त्यांना स्वतःचा एक प्रदेशही मिळाला. नाचणाऱ्या, वळणदार लाटांचा पश्चिम समुद्र ही त्याची सीमा होती. एका कराराने तो त्यांचा झाला: त्यात दुसऱ्या कोणीही शिरायचे नाही. आणि, कुब्ज म्हणतात, सहा मुखांच्या युद्धदेवाने स्वतः त्यांना अभिषेक केला. कांचीला शिकायला आलेले ते ब्राह्मण आता राजे झाले होते. बी. लुइस राइस त्यांचे नाव राजाच्या रूपात देतात: मयूरवर्मा.
कांचीतील मयूरशर्मा: तलवार उचललेला विद्यार्थी
संस्थापकांचे वंशज
मयूरशर्मांचा मुलगा आणि नातू यांच्यावरून कुब्ज भराभर पुढे जातात, आणि दोन पणतूंपाशी थांबतात. त्यांतले एक रघू. भयंकर युद्धांत “शत्रूंच्या तलवारींनी चेहरा चिरला गेला असताना, त्यांनी समोरच्या वैऱ्यांना लोळवले”. ते कवीही होते, आणि दानशूरही. त्यांचे भाऊ काकुत्स्थ. त्यांचा आवाज मेघासारखा गंभीर होता, आणि चाल सिंहासारखी. बलवानांनी वाटेत अडवलेले नातलग आपले सामान घेऊन त्यांच्या राज्यात येत, आणि त्यांना तिथे आसरा मिळे. उन्हाने हैराण झालेल्या हरणांच्या कळपांना झाडांच्या दाटीत सावलीचा दिलासा मिळतो, तसाच. त्यांच्या महालाच्या प्रवेशद्वारांना माजावर आलेल्या हत्तींच्या मदाचा गंध येई, आणि तिथे संगीत निनादत असे. आणि, कुब्ज सांगतात, काकुत्स्थांनी आपल्या मुली “गुप्त आणि इतर राजघराण्यांना” दिल्या.
कांचीतील मयूरशर्मा: तलवार उचललेला विद्यार्थी
दगडावर लिहिलेले काव्य
स्थानकुंदूर, म्हणजे आजचे तालगुंद, येथे शिवाचे एक मंदिर होते. ब्राह्मण विद्यार्थी पवित्र मंत्रांनी त्याची स्तुती करत. कवी म्हणतात, सातकर्णी आणि इतर धर्मशील राजांनी तिथे पूजा केली होती. या स्तंभलेखाचे संपादक कीलहॉर्न यांना हे मुळीच असंभवनीय वाटले नाही. तालगुंदजवळच्या बनवासी आणि मळवल्ली या दोन्ही ठिकाणी एका सातकर्णींचे शिलालेख सापडले होते. म्हणजे “कवीला खरोखरच” आपल्या देशाच्या इतिहासाची काही माहिती होती. याच ठिकाणी राजे काकुत्स्थवर्मा यांनी भरपूर पाणी साठवण्यासाठी एक मोठे तळे बांधले. त्यांचे पुत्र राजे शांतिवर्मा तीन राजपट्ट धारण करत. त्यांच्या आज्ञेवरून कुब्ज यांनी “आपले हे काव्य दगडाच्या पृष्ठभागावर लिहिले.” या लेखावर कोणतीही तारीख नाही. कीलहॉर्न यांनी तो साधारण इ.स. सहाव्या शतकाच्या पूर्वार्धातला ठरवला. राइस यांनी काकुत्स्थांना चौथ्या शतकाच्या अखेरीस ठेवले, आणि कदंबांचा उदय तिसऱ्या शतकाच्या सुरुवातीला. हे काव्य फार काळजीपूर्वक लिहिले आणि कोरले गेले. त्यातले जवळजवळ प्रत्येक अक्षर खात्रीने वाचता येण्यासारखे होते. त्याचा शेवट असा आहे: “स्थानकुंदूरला वास करणाऱ्या भगवान महादेवाला नमस्कार असो! आजूबाजूच्या सगळ्या प्रदेशांतून आलेल्या लोकांनी वसलेल्या या स्थानाला आनंद लाभो! लोकांचे कल्याण असो!” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: कीलहॉर्न यांनी संपादित केलेला काकुत्स्थवर्मा यांचा तालगुंदचा स्तंभलेख, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ८ (१९०५-०६), पृष्ठे २४-३६ (श्लोक ४-३४ आणि टिपा); आणि बी. लुइस राइस, ‘मैसूर अँड कूर्ग फ्रॉम द इन्स्क्रिप्शन्स’ (१९०९), पृष्ठे २१-२४. भांडणातला माणूस कीलहॉर्न घोडेस्वार असा वाचतात, तर राइस “पल्लवांचे घोडे किंवा तबेले”. कीलहॉर्न यांच्या मते घटिका म्हणजे पवित्र आणि विद्वान लोकांचे निवासस्थान, बहुधा एखाद्या राजाने स्थापलेले; आणि मयूरशर्मा आधी पल्लवांच्या सेवेत सेनापती होते, असे ते मानतात. काव्यात आणखी तपशील आहेत: ते अरण्य श्रीपर्वतापर्यंत पसरले होते; कर भरणाऱ्या राजांत महाबाण प्रमुख होते; प्रदेशाची दुसरी सीमा प्रेहार होती (राइस: प्रेमार); आणि मुलगा व नातू यांची नावे कंगवर्मा आणि भगीरथ होती. पल्लवांच्या हातांसाठी काव्य ‘पल्लव’ म्हणजे पालवी, या अर्थावर श्लेष करते. राइस हे गुप्त म्हणजे समुद्रगुप्त असे मानतात; तर कीलहॉर्न यांच्या मते ते सातव्या शतकापर्यंतचे कोणतेही गुप्त राजे असू शकतात.