भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · कदंब आणि गंग
कदंब आणि गंग: एका दृष्टिक्षेपात
राजांपेक्षा जुने नगर
इ.स.पू. तिसऱ्या शतकात पाटलिपुत्र येथे एक मोठी संगीती भरली. ते अशोकांच्या कारकिर्दीचे अठरावे वर्ष होते. त्यानंतर थोड्याच काळात रक्षित नावाच्या एका बौद्धांना वनिवासी नावाच्या गावी पाठवण्यात आले. ‘महावंसो’मध्ये त्यांच्या या प्रवासाची नोंद आहे. इ.स. दुसऱ्या शतकात टॉलेमी यांनी हेच गाव आपल्या नकाशावर नोंदले. त्याचे ब्राह्मणी नाव होते वैजयंती. हेच बनवासी. या प्राचीन नगरातून कदंब नावाचे एक घराणे म्हैसूरच्या पश्चिम भागावर, आणि त्याबरोबर उत्तर आणि दक्षिण कानड्यावर, राज्य करत होते. बी. लुइस राइस यांच्या हकीकतीनुसार, तिसऱ्या शतकापासून सहाव्या शतकापर्यंत ते इथले स्वतंत्र राजे होते. कदंब आपल्याला त्यांच्या स्वतःच्या ताम्रपटांवरूनच कळतात. जे. एफ. फ्लीट यांनी पलाशिका ही त्यांची मुख्य राजधानी मानली. पहिले कीर्तिवर्मा नावाच्या राजांनी त्यांना नमवले, तोपर्यंत त्यांची सत्ता टिकली.
कदंब आणि गंग: एका दृष्टिक्षेपात
म्हैसूरमधले शेजारी
म्हैसूरच्या बहुतेक भागावर गंगांचे राज्य होते. त्यांच्या प्रदेशाला गंगवाडी म्हणत. त्यांची पहिली राजधानी कोलार होती. मग त्यांनी ती कावेरीकाठच्या तलकाडला नेली, आणि पुढे तलकाडच त्यांची कायमची राजधानी राहिली. राइस यांच्या मते म्हैसूरमधला शेतकऱ्यांचा सर्वांत मोठा समाज, गंगडिकार, म्हणजे त्यांचीच जुनी प्रजा होती; त्यांचे नावच ‘गंगवाडिकार’ या शब्दाचे लहान रूप होते. राइस यांच्या काळापर्यंत गंगांची दानपत्रे पश्चिमेला कूर्गपासून पूर्वेला उत्तर अर्काट आणि तंजावरपर्यंत, आणि उत्तरेला थेट बेळगावपर्यंत सापडली होती. पहिले शिवमार नावाच्या एका राजांच्या काळापर्यंत ती बहुतेक ताम्रपटांवर आहेत; त्यांच्यानंतर बहुतेक दगडांवर. या दोन घराण्यांची गाठ युद्धातही पडली आणि विवाहातही. फ्लीट यांच्या मते मृगेशवर्मा नावाच्या एका कदंब राजांनी गंगांना जिंकले. गंगांची दानपत्रे सांगतात, एका कदंब राजांच्या बहिणीचा विवाह एका गंग राजांशी झाला. पण त्या गंग दानपत्रांवर फ्लीट यांचा विश्वास नव्हता.
कदंब आणि गंग: एका दृष्टिक्षेपात
खरे की बनावट?
राइस यांचे मत होते, गंगांचा सुरुवातीचा इतिहास त्यांच्या ताम्रपटांमुळे उजेडात आला आहे. फ्लीट यांना हे मान्य नव्हते. त्यांच्या मते “गंग राजांचे एक प्राचीन आणि महत्त्वाचे घराणे निःसंशय होते.” पण त्यांतला एक ताम्रपट त्यांनी स्वतःच प्रसिद्ध केला होता. तो इ.स. २४७-४८ चा असल्याचा दावा करत होता. त्याची अक्षरे मात्र सांगत होती, की तो “दहाव्या शतकापूर्वीचा नसलेला बनावट लेख” आहे. शिवाय हा ताम्रपट आणि आणखी दोन ताम्रपट एकाच माणसाने कोरले होते; हे त्या ताम्रपटांतच नोंदलेले आहे. वीसहून अधिक वर्षांनी फ्लीट एका निष्कर्षाला आले. एक नंतरचा गंग लेख दगडावर कोरला गेला, तोपर्यंत “ती काल्पनिक वंशावळ उघडच एक मान्य कहाणी बनली होती”. व्हिन्सेंट स्मिथ यांनी मधला मार्ग शोधला: त्यांच्या मते गंगांचे जे शिलालेख “निश्चितच अस्सल” आहेत, ते साधारण पाचव्या शतकाच्या अखेरीपर्यंत मागे जातात. श्रीपुरुष नावाच्या एका राजांनी इ.स. ७२५ ते ७७६ राज्य केले. त्यांच्या काळात गंगांचा प्रदेश ‘भाग्यशाली राज्य’ म्हणून ओळखला जात असे. शेवटी चोळ आले. द्वीपकल्पाच्या पूर्व भागाचे ते आधीच स्वामी होते; आता ते म्हैसूरमध्ये घुसले. चोळ राजे राजराज यांचे पुत्र राजेंद्र चोळ यांनी इ.स. १००४ पर्यंत तलकाड घेतले. अशा रीतीने, राइस यांच्या शब्दांत, “नऊ शतके म्हैसूरवर राज्य करणारी गंगांची सत्ता संपुष्टात आली.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: बी. लुइस राइस, ‘मैसूर अँड कूर्ग फ्रॉम द इन्स्क्रिप्शन्स’ (१९०९), पृष्ठे २१, २८-२९, ४७-४८; जे. एफ. फ्लीट, ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ (१८८२), पृष्ठे ७-१२; फ्लीट यांचा ‘थ्री रेकॉर्ड्स इन द बँगलोर म्युझियम’ हा लेख, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ६ (१९००-०१), पृष्ठ ८१; आणि व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठ ४९८. फ्लीट कदंबांच्या सत्तेचा कळस कीर्तिवर्मांच्या विजयाच्या थोडा आधी मानतात. त्यांना कदंबांचे दहा ताम्रपट ठाऊक होते: सात हलसीचे आणि तीन देवगिरीचे. वैजयंती, उच्चशृंगी आणि त्रिपर्वत ही त्यांची इतर सत्तास्थाने म्हणून ते सांगतात. फ्लीट उद्धृत करतात त्याप्रमाणे, राइस यांच्या आधीच्या तारखा भानुवर्मांसाठी इ.स. ६०० पर्यंत येत. एकाच माणसाने कोरलेल्या तीन ताम्रपटांच्या तारखा शके १६९, वर्ष ३८८ आणि शके ६९८ अशा आहेत. राइस गंगांचा काळ दुसऱ्या शतकापासून धरतात, आणि ९९७ मध्ये राजराज म्हैसूरच्या पूर्व भागावर राज्य करत होते, असे सांगतात.