भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · कदंब आणि गंग
मारसिंह, नोलंबांचे यम
पल्लवांच्या कवट्या
पल्लवांचा पराभव झाला, तेव्हा गंग राजांनी त्यांच्या कवट्या फेकून दिल्या नाहीत. त्यांनी त्या सगळ्या गोळा करून ठेवल्या, आणि ते “कापालिकासारखे दिसू लागले”, असे त्यांचा लेख सांगतो. जणू ते परक्या सरदारांना बजावत होते: “आपली मस्तके वाचवायची असतील, आणि माझ्या या ज्वाळेत पडायचे नसेल, तर मैत्री करा, भेटीला या.” आणि अशा रीतीने, लेख म्हणतो, त्यांनी खंडणी वसूल केली. हे राजे म्हणजे गंग राज्यावर राज्य करणारे दुसरे मारसिंह. त्यांचा लेख श्रवणबेळगोळ येथे एका दगडाच्या बाजूंवर कोरलेला आहे. बी. लुइस राइस यांनी तो संपादित केला, आणि त्याची तारीख इ.स. ९७३ ठरवली. हा लेख त्यांना पुन्हा पुन्हा “नोलंब कुळाचे यम ठरलेले” राजे म्हणतो, म्हणजे नोलंब घराण्याचे यम.
मारसिंह, नोलंबांचे यम
वडिलांचा खंजीर
मारसिंहांचे वडील दुसरे बुतुग यांनी स्वतःच्या भावाला ठार मारून गंगांची गादी मिळवली होती. बुतुग राष्ट्रकूट राजांचे जवळचे मित्र होते. त्यांनी त्या राजांचे पुत्र तिसरे कृष्ण यांना गादी मिळवायला मदत केली. शके ८७२ मध्ये, म्हणजे राइस यांच्या हिशेबाने इ.स. ९४९ मध्ये, कृष्णांनी तक्कोलम येथे चोळ राजपुत्र राजादित्य यांच्याशी युद्ध केले. आतकूर येथील एका दगडाच्या माथ्यावर कोरलेला लेख सांगतो, तेव्हा बुतुगांनी काय केले. तो म्हणतो, बुतुगांनी राजादित्यांना “आलिंगन देत असताना” “कपटाने खंजीर खुपसला”, आणि अशा रीतीने त्यांना ठार केले. कृष्णांनी बक्षीस म्हणून बुतुगांना बनवासी बारा हजार हा प्रदेश आणि आणखी चार लहान प्रदेश दिले. तो दगड पुढे सांगतो, “चोळांचा किल्ला” म्हणवला जाणारा एक हत्ती होता. बुतुगांच्या पदरचे मणलेर यांनी त्याच्या “कपाळावर असा घाव घातला, की ते फुटून उघडले”. त्याच दगडावरचा मुख्य लेख, आणि व्हिन्सेंट स्मिथ, हा वध खुद्द कृष्णांच्या नावावर लिहितात.
मारसिंह, नोलंबांचे यम
नोलंबांचे यम
बुतुगांचे पुत्र मारसिंह कृष्णांच्या विजयी मोहिमेत उत्तरेकडे गेले. त्यानंतर ते गुर्जरांचे अधिराज म्हणून ओळखले जाऊ लागले, असे त्यांचा लेख सांगतो. गुर्जर राजांना ही बातमी कशी कळली, ते दुसरा एक लेख सांगतो. दूतांनी त्यांना गंग राजपुत्रांची खबर आणली, आणि सांगितले, “गंगेपलीकडे निघून जाण्याची तयारी करा.” “आणि त्यांनी तसेच केले.” त्यांच्या स्वतःच्या लेखानुसार, सगळ्या नोलंबांचे अधिपती “हत्तींच्या कळपासारखे गर्वाने फुगून” चालून आले. मारसिंहांनी त्यांचे युद्धबळ नष्ट केले. राइस यांच्या हकीकतीनुसार मारसिंहांनी नोलंब घराण्याचा अंत केला, आणि म्हणून त्यांनी नोलंबकुलांतक, म्हणजे नोलंब घराण्याचे यम, ही पदवी धारण केली. उच्चंगी येथे एक किल्ला होता. तो “पूर्वी वेढा पडूनही जिंकता न आल्याने सोडून द्यावा लागला, म्हणून प्रसिद्ध होता”. लेख पुढे सांगतो, मारसिंहांनी तो “जगाला धडकी भरवत” जिंकला, आणि त्याचा चुराडा केला. जैन धर्माचा प्रसार करत त्यांनी अनेक ठिकाणी मंदिरे आणि स्तंभ उभारले, असे लेख म्हणतो. त्यांच्या कारकिर्दीत गंग राज्य कृष्णा या महानदीपर्यंत पोहोचले.
मारसिंह, नोलंबांचे यम
शेवटचे वर्ष
बुतुगांचे नातू आणि राष्ट्रकूटांचे शेवटचे राजे इंद्रराज यांच्या राज्याभिषेकात मारसिंहांनी उत्सव केला, असे त्यांचा लेख सांगतो. राइस यांच्या मते राष्ट्रकूटांची सत्ता जिवंत ठेवण्यासाठी त्यांनी इंद्रराजांना पाठिंबा दिला. पण ९७३ मध्ये चालुक्यांनी ती सत्ता अशी उद्ध्वस्त केली, की ती पुन्हा कधी उभी राहिली नाही. मग त्या दगडाच्या शेवटी एक ओळ जोडली गेली. ती सांगते, मारसिंहांनी आणखी एक वर्ष राज्य चालवले. मग “बंकापूरच्या अजितसेन भट्टारकांच्या चरणांपाशी, एका निष्ठावान उपासकाप्रमाणे”, त्यांनी समाधीत प्रवेश केला. उरलेले दिवस अजितसेनांच्या चरणांपाशी धर्मसाधनेत घालवण्यासाठी ते बंकापूरला निघून गेले होते, आणि ९७४ मध्ये त्यांचे निधन झाले. शेवटचा एक श्लोक चोळ आणि पांड्य राजांना उद्देशून आहे: “हे चोळ राजा, तुझा स्वामी गेला, तुझा खजिना किंवा तुला न जिंकताच; आता गप्प बस. पांड्या, हस, आणि भीतीने आपले राज्य सोडून घाईघाईने पळू नकोस. गंगांचे अधिपती देवलोकी गेले आहेत.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: बी. लुइस राइस, ‘इन्स्क्रिप्शन्स अॅट श्रवण बेळगोळ’ (‘एपिग्राफिया कर्नाटिका’, खंड २, १८८९), लेख क्रमांक ३८ आणि पृष्ठे १८-२२; त्यांचेच ‘मैसूर अँड कूर्ग फ्रॉम द इन्स्क्रिप्शन्स’ (१९०९), पृष्ठे ४५-४७; फ्लीट यांनी संपादित केलेला आतकूरचा शिलालेख, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ६ (१९००-०१), पृष्ठे ५५-५७; आणि व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठ ४८५. आतकूरच्या लेखातल्या त्या शब्दाचा अर्थ राइस यांनी “राजादित्यांना संतापवत” असा घेतला. फ्लीट यांनी आधी तो “एकत्र फेरफटका मारत असताना” असा घेतला, आणि मग किटेल यांच्याबरोबर “आलिंगन देत असताना”: शांततेच्या बहाण्याने ठरलेल्या भेटीत. १८८९ मध्ये राइस यांनी माथ्यावरचा लेख उलट्या अर्थाने वाचला होता: त्यात बुतुगच विश्वासघातकी ठरून मारले जातात; १९०९ पर्यंत त्यांनी फ्लीट यांचा अर्थ स्वीकारला. स्मिथ हे युद्ध साधारण ९४७-४८ मध्ये ठेवतात. राइस यांनी लेख क्रमांक ३८ ची तारीख मारसिंहांच्या कारकिर्दीतल्या लेखांवरून (इ.स. ९६३-९७४) ठरवली. दल्ल, विंध्याचे किरात, नरग आणि वनवासीचे राजे यांचीही हा लेख त्यांच्या शत्रूंत गणना करतो.