भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · कांचीचे पल्लव
आरंभीचे पल्लव
आधी कैद, मग सुटका
एकदा एक विजेते दक्षिणेत उतरले. ते कांचीपर्यंत आले, आणि तिथून वायव्येकडे वळले. ते होते महान समुद्रगुप्त. त्यांचा स्वतःचा स्तंभलेख दक्षिणेच्या राजांविषयी सांगतो. त्या राजांना “आधी कैद करून आणि मग मुक्त करून” मिळवलेल्या कीर्तीने समुद्रगुप्तांचे भाग्य वाढले, असे तो म्हणतो. तो त्या राजांची नावे एकामागून एक घेतो: कोसलचे महेंद्र, वेंगीचे हस्तिवर्मा, देवराष्ट्राचे कुबेर, आणि आणखी कितीतरी; आणि “दक्षिणेच्या प्रदेशातले इतर सर्व राजे”. त्यांच्यात आहेत “कांचीचे विष्णुगोप”. हा विजेत्यांचा दावा आहे. पल्लवांच्या लेखांत कांचीच्या आरंभीच्या राज्यकर्त्यांमध्ये विष्णुगोप हे नाव सापडते. दक्षिणेच्या कहाणीत समुद्रगुप्तांची ही स्वारी एक मैलाचा दगड आहे. एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार यांच्या शब्दांत, त्यांच्याबरोबर “आपण इतिहासाच्या अधिक पक्क्या भूमीवर येतो”.
आरंभीचे पल्लव
विसरलेली वंशावळ
विष्णुगोपांच्या आधी आणि नंतर कांचीचे राजे कोण होते? काळाच्या ओघात पल्लव स्वतःच ते विसरले. नंतरच्या वंशातले एक राजे होते नंदिवर्मा; हा वंश सिंहविष्णू नावाच्या राजांपासून मोजला जाई. नंदिवर्मांनी ताम्रपट कोरवले, आणि त्यांच्या सुरुवातीलाच घराण्याची कहाणी आहे. त्यांतली राजांची यादी एका अशोकवर्मांपर्यंत येते. ते क्वचितच खरे होऊन गेले असतील; प्राचीन मौर्य सम्राट अशोक यांचेच ते बदललेले रूप दिसते. त्यांच्यानंतर ताम्रपट काही आरंभीच्या नावांवरून भराभर पुढे जातात: स्कंदवर्मा, विष्णुगोप, सिंहवर्मा “आणि इतर”. यांपैकी काही नावे आरंभीच्या पल्लवांच्या स्वतःच्या दानपत्रांत आणि अमरावतीच्या एका जुन्या स्तंभावरही येतात. पण प्रत्येक लेख ती पूर्णपणे वेगळ्या क्रमाने देतो. ताम्रपटांचे संपादक हुल्श यांनी निष्कर्ष काढला: नंदिवर्मांच्या काळापर्यंत सिंहविष्णूंच्या आधीच्या राजांविषयी त्यांच्या काही नावांखेरीज काहीच ठाऊक नव्हते. आधी कोण आले, आणि ते एकमेकांशी व नंतरच्या वंशाशी कसे जोडलेले होते, हे “पूर्णपणे विसरले गेले होते”.
आरंभीचे पल्लव
ब्राह्मणांसाठी एक बाग
आरंभीच्या एका राजांचा मात्र स्वतःचा आवाज ऐकू येतो, ताम्रपटांच्या एका दानपत्रात. त्याची सुरुवात अशी: “कांचीपुराहून”. ही आज्ञा आहे “पल्लवांचे महाराजाधिराज” शिवस्कंदवर्मा यांची; त्यांनी अश्वमेध यज्ञ केला होता. ते आपल्या अधिकाऱ्यांना अभिवादन करतात, आणि चिल्लरेककोडुंक गावातल्या एका बागेला करमुक्ती देतात. ती बाग आधीच्या एका महाराजांनी, स्वामी बप्प यांनी, गावातल्या ब्राह्मणांना दिली होती; बप्प बहुधा शिवस्कंदवर्मांचे वडील. दानपत्र बप्पांना सोन्याच्या अपार राशी आणि “एक लाख बैल-नांगर” दान करणारे म्हणते. बागेबरोबर जमिनीचे दोन तुकडे आणि काही भूदासही दिले गेले. प्रत्येक ब्राह्मणाचा उत्पन्नातला वाटा ताम्रपटांत लिहिलेला आहे: कोणाला एक वाटा, कोणाला दोन, कोणाला चार. शिवस्कंदवर्मा हातावर उदक सोडून हे दान पक्के करतात; ते टिकावे “जोवर चंद्र आणि तारे आहेत तोवर”. त्यांचा शब्द कुठपर्यंत चालत होता? युवराज असतानाचे त्यांचे एक आधीचे दानपत्र धन्नकडच्या अधिकाऱ्याला आज्ञा पाठवते. धन्नकड म्हणजे आजचे अमरावती, तेलुगू प्रदेशातले. म्हणजे त्या काळी कांचीचे राज्य उत्तरेला कृष्णा नदीपर्यंत पोचले होते.
आरंभीचे पल्लव
एक लाख वर्षांसाठी
मग राजे दान मोडू पाहणाऱ्या कोणालाही उद्देशून बोलतात. राजाचा लाडका असल्याच्या गर्वाने जो कोणी त्यात लहानसाही अडथळा आणेल, “त्याला आम्ही शिक्षा करून आवरू”. मग ते पुढे होणाऱ्या राजांशी बोलतात: “आमच्या पल्लव वंशातले भावी महावीर”, जे एक लाखाहून अधिक वर्षे राज्य करतील. इतर घराण्यांच्या राजांनाही ते सांगतात. इथे लिहिलेला नियम जो पाळील, त्याचे कल्याण असो, ते म्हणतात. पण जो तो मोडील, तो “माणसांतला सर्वांत अधम ठरेल, पंचमहापातकांचे पाप त्याच्या माथी बसेल”. पावसाळ्याच्या सहाव्या पंधरवड्याच्या पाचव्या दिवशी, त्यांच्या कारकिर्दीच्या आठव्या वर्षी, ही सनद दिली गेली. राजांच्या खासगी मंत्र्याने ती स्वतःच्या हाताने लिहिली. सनद सांगते, ती दिली आहे “एक लाख वर्षांसाठी”. ते केव्हा राज्य करत होते, आणि इतर पल्लव राजांशी त्यांचे नाते काय, हे सांगणे दानपत्राचे संपादक ब्यूलर यांना अशक्य वाटले. दानपत्राचा शेवट असा आहे: “गायी, ब्राह्मण, लेखक, वाचणारे आणि ऐकणारे यांचे कल्याण असो.”
आरंभीचे पल्लव
पल्लवांनी दिलेला राजपट्ट
पल्लव पुन्हा एकदा दिसतात ते दुसऱ्या एका राजघराण्याच्या, कदंबांच्या, लेखात: तालगुंद येथे एका दगडी स्तंभावर कोरलेल्या काव्यात. ते सांगते: मयूरशर्मा नावाचे एक ब्राह्मण आपल्या गुरूंबरोबर पल्लव अधिपतींच्या नगरीत आले. सगळे पवित्र ज्ञान आत्मसात करण्याची त्यांना ओढ होती; म्हणून ते तिथल्या घटिकेत भिक्षुक म्हणून दाखल झाले. तिथे एका पल्लव घोडेस्वाराशी कडाक्याचे भांडण झाले, आणि ते संतापले. पावित्र्याची सिद्धी एखाद्या राजावर अवलंबून असावी का, असा विचार त्यांच्या मनात आला. पळी आणि समिधा धरायची सवय असलेल्या हाताने त्यांनी तळपती तलवार उपसली. त्यांनी पल्लवांच्या सीमारक्षकांना हरवले, आणि श्रीपर्वताच्या दारापर्यंतचे अरण्य ताब्यात घेतले. कांचीचे राजे मोठे बळ घेऊन त्यांच्यावर चालून आले. तेव्हा खडबडीत प्रदेशात रात्री ते त्या सैन्यावर “ससाण्यासारखे” तुटून पडले. स्तंभलेख म्हणतो, त्यांचा नाश करण्यात काही लाभ नाही, हे पल्लव अधिपतींनी ओळखले, आणि त्यांना मित्र म्हणून निवडले. मयूरशर्मा त्यांच्या सेवेत गेले. पल्लवांनी “आपल्या हातांच्या पालवीने (पल्लव)” देऊ केलेला राजपट्ट मस्तकावर बांधून त्यांचा राज्याभिषेक झाला. मयूरशर्मांची संपूर्ण कहाणी ‘कदंब आणि गंग’ या पुस्तकात, ‘कांचीतील मयूरशर्मा: तलवार उचललेला विद्यार्थी’ या कथेत सांगितली आहे. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जे. एफ. फ्लीट, ‘इन्स्क्रिप्शन्स ऑफ द अर्ली गुप्त किंग्ज’ (‘कॉर्पस इन्स्क्रिप्शनम इंडिकॅरम’, खंड ३, १८८८), अलाहाबादचा स्तंभलेख, पृष्ठ १३; एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘एन्शंट इंडिया’ (१९११), पृष्ठ ३३; ई. हुल्श, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड २, भाग ३ (१८९५), काशाकुडीचे ताम्रपट, पृष्ठे ३४२-३४३; ब्यूलर यांनी संपादित केलेले शिवस्कंदवर्मा यांचे हिरहडगल्लीचे दानपत्र, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड १ (१८९२), पृष्ठे ४-९; हुल्श यांनी संपादित केलेले मायिदवोलूचे ताम्रपट, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ६ (१९००-०१), पृष्ठ ८५; आणि कीलहॉर्न यांनी संपादित केलेला तालगुंदचा स्तंभलेख, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ८ (१९०५-०६), पृष्ठे ३४-३५. जे. एफ. फ्लीट यांच्याबरोबरीने ब्यूलरही प्राकृत दानपत्रांचे राजे संस्कृत दानपत्रांच्या राजांपेक्षा जुने मानत; आणि या दानपत्राची प्राकृत भाषा ही आरंभीच्या काळात राजांची अधिकृत भाषा होती, असे ते मानत. हे राज्य कदाचित बेल्लारी जिल्ह्यावरही पसरले होते, असे हुल्श पुढे म्हणतात; ते दानपत्र तिथेच विकत घेतले गेले होते.