भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · कांचीचे पल्लव
कांचीत ह्युएनत्संग
तीनशे भिक्षू
द्रविड राज्याची प्रमुख नगरी कांचीपुर भारताच्या दक्षिण समुद्राच्या उपसागरावर वसली आहे. तिचे तोंड सिंहल राज्याकडे आहे; तिथून सिंहल तीन दिवसांच्या सागरप्रवासावर. ह्युएनत्संग कांचीपुरला होते, आणि त्यांना सिंहलला जायची आशा होती. ह्वुई ली यांनी लिहिलेले ह्युएनत्संग यांचे चरित्र त्यांना “धर्माचार्य” म्हणते. ते तिथे असतानाच सिंहलचे राजे मरण पावले. देशात दुष्काळ पडला होता, आणि सगळीकडे अंदाधुंदी माजली होती. सिंहलचे दोन थोर भिक्षू आणखी तीनशे भिक्षूंना बरोबर घेऊन भारताकडे निघाले, आणि कांचीपुरला येऊन पोचले. ह्युएनत्संग त्यांना भेटायला गेले. ते म्हणाले, “असे ऐकतो, की तुमच्या राज्यातले प्रमुख भिक्षू स्थविर पंथाप्रमाणे त्रिपिटकाचा अर्थ सांगू शकतात, आणि योगशास्त्राचाही. हे ग्रंथ शिकायला तिथे जायची माझी मनापासून इच्छा आहे. आपण इकडे का आलात, हे विचारू का?” त्यांनी उत्तर दिले, “आमच्या देशाचे राजे वारले आहेत, आणि प्रजा दुष्काळात होरपळते आहे; मदतीला कोणताही आधार उरलेला नाही.” भारतात भरपूर अन्न आहे आणि शांतता आहे, असे त्यांनी ऐकले होते. शिवाय ही बुद्धांच्या जन्माची भूमी; त्यांच्या वास्तव्याच्या पवित्र खुणांनी भरलेली.
कांचीत ह्युएनत्संग
विद्येची नगरी
एका जंगली मुलखातून ह्युएनत्संग या देशात पोचले. ‘सि-यु-की’ या आपल्या प्रवासवृत्तांतात ते त्याचे वर्णन करतात. त्याची राजधानी कांचीपुर सुमारे ३० ली घेराची आहे. जमीन सुपीक आहे, आणि धान्य भरपूर पिकते. हवा उष्ण आहे, आणि लोक धाडसी आहेत. प्रामाणिकपणा आणि सत्य यांना ते घट्ट धरून आहेत, आणि विद्येला फार मान देतात. इथे सुमारे शंभर बौद्ध विहार आहेत, आणि त्यांत दहा हजार भिक्षू; सगळे स्थविर पंथाचे. देवांची सुमारे ऐंशी मंदिरे आहेत, आणि निर्ग्रंथ नावाचे पुष्कळ “पाखंडी” आहेत. नगरीच्या दक्षिणेला थोड्याच अंतरावर एक मोठा विहार आहे. बुद्धी आणि विद्या यांसाठी नावाजलेले लोक तिथे जमतात. त्यांच्या वर्णनाप्रमाणे तिथेच अशोकांनी बांधलेला सुमारे शंभर फूट उंच एक स्तूप आहे. तिथे एकदा खुद्द बुद्धांनी उपदेश केला होता, आणि माणसांना आणि देवांना धर्माकडे वळवले होते. आणि, ते लिहितात, कांचीपुर ही उज्ज्वल कीर्तीचे बोधिसत्त्व धर्मपाल यांची जन्मभूमी.
कांचीत ह्युएनत्संग
मंत्र्यांचा मुलगा
धर्मपाल एका थोर मंत्र्यांचे थोरले पुत्र होते. लहानपणापासून ते हुशार होते, आणि जसजसे मोठे झाले, तसतशी ती हुशारी वाढतच गेली. ते तरुण झाले, तेव्हा राजा आणि राणी यांनी त्यांच्यासाठी विवाहाची मेजवानी दिली. चरित्र सांगते, राजांना आपल्या कुळातली एक राजकन्या त्यांना द्यायची होती. चरित्राप्रमाणे धर्मपालांनी इंद्रियसुखांपासून दूर राहण्याची शिस्त स्वतःला पूर्वीपासूनच लावून घेतली होती. मेजवानीच्या संध्याकाळी त्यांचे मन दुःखाने जड झाले. ते बुद्धांच्या एका मूर्तीसमोर जाऊन बसले, आणि मनापासून प्रार्थना केली. त्यांच्या कळकळीने द्रवलेल्या देवतांनी त्यांना दूर नेले; चरित्रात त्यांना नेणारा देवतांचा एक महान राजा आहे. नगरीपासून कित्येक शंभर ली दूर ते एका डोंगरातल्या विहारात पोचले, आणि बुद्धांच्या सभागृहात जाऊन बसले.
कांचीत ह्युएनत्संग
शीलभद्रांसारखे नव्हे
एका भिक्षूने दार उघडले. त्या तरुणाला पाहून त्याला वाटले, हा चोर तर नसेल? चरित्रात भिक्षू आपापसात ठरवून टाकतात, की हा चोरच आहे. धर्मपालांनी त्यांना सगळे सांगितले, आणि शिष्य होऊ द्यावे अशी विनंती केली. भिक्षू थक्क झाले, आणि त्यांनी त्यांची विनंती मान्य केली. राजांनी त्यांचा चारी दिशांना शोध घ्यायला लावला. देवतांनी त्यांना जगापासून दूर नेले आहे, हे कळल्यावर राजांना त्यांच्याविषयी आणखीच आदर वाटू लागला. भिक्षू झाल्यावर धर्मपालांनी विश्रांती न घेता स्वतःला विद्येला वाहून घेतले. चरित्र पुढे सांगते, कालांतराने ते सगळ्या पंथांच्या मतांचे मर्म जाणू लागले, आणि त्यांनी “कित्येक दहा ग्रंथ” लिहिले. इकडे कांचीपुरमध्ये सिंहलच्या भिक्षूंनी आपल्याविषयी एक दावा केला होता. त्यांनी ह्युएनत्संग यांना सांगितले, की आपल्या पंथात धर्म जाणणाऱ्यांमध्ये वयाने आणि स्थानाने आपल्यापेक्षा श्रेष्ठ कोणी नाही. ह्युएनत्संगांच्या मनात काही शंका असतील, तर त्यांविषयी चर्चा करायला आपण तयार आहोत, असेही भिक्षू म्हणाले. म्हणून ह्युएनत्संग यांनी योगशास्त्रातले काही उतारे त्यांच्यापुढे ठेवले; मोठे आणि लहान. त्यांतल्या एकाचाही अर्थ ते शीलभद्रांसारखा सांगू शकले नाहीत. द्रविड देशातून ह्युएनत्संग वायव्येकडे गेले, आणि सिंहलचे सुमारे सत्तर भिक्षू त्यांच्याबरोबर गेले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ह्युएनत्संग यांचे ‘सि-यु-की’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर, खंड २ (१८८४), दहावे पुस्तक, पृष्ठे २२८-२३०; ह्वुई ली, ‘द लाइफ ऑफ ह्युएन-त्सिआंग’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर (१९११ ची आवृत्ती), चौथे पुस्तक, पृष्ठे १३८-१४० आणि १४६; आणि अलेक्झांडर रिआ, ‘पल्लव आर्किटेक्चर’ (आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, न्यू इम्पीरियल सिरीज ३४, १९०९), पृष्ठ ९. चरित्र त्या दोन भिक्षूंची नावे बोधिमेघेश्वर आणि अभयदंष्ट्र अशी देते, आणि धर्मपालांचे ग्रंथही सांगते; त्यांत पंचवीस हजार श्लोकांचे ‘शब्दविद्या-संयुक्त-शास्त्र’ आहे. रिआ यांच्या मते ह्युएनत्संग आले तेव्हा कांचीपुरम येथे पल्लवच राज्य करत होते, आणि ती नगरी सहा मैल लांब होती.