भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · कांचीचे पल्लव
मामल्लपुरम
काहीच पूर्ण नाही
मद्रासच्या दक्षिणेला बत्तीस मैलांवर, समुद्रकिनाऱ्यावर, मामल्लपुरम हे गाव आहे. त्याला सहसा “सात पॅगोडा” म्हणतात. ग्रॅनाइटमध्ये कोरलेल्या पल्लवांच्या अवशेषांसाठी ते प्रसिद्ध आहे. १८८० मध्ये लिहिणारे जेम्स फर्ग्युसन यांना हे अवशेष एक कोडेच वाटले. ते कोरणारे लोक, कोणीही असोत, जिथे आधी एकही मंदिर नव्हते अशा जागी एकाएकी येऊन वसले असावेत, असे दिसते. त्याच वेळी त्यांनी किनाऱ्यावरच्या शिळांचे नऊ-दहा रथ, म्हणजे छोटी मंदिरे, घडवायला सुरुवात केली. टेकडीत तेरा-चौदा लेणी खोदली, आणि अर्जुनाची तपश्चर्या म्हणून ओळखले जाणारे भव्य उठावशिल्प कोरले. भोवतालच्या खडकांतून त्यांनी हत्ती, सिंह आणि बैल घडवले. मग हे सगळे जितक्या अचानक सुरू झाले, तितक्याच अचानक सोडून दिले गेले. तिथले एकही काम पूर्ण झालेले नाही: काही फक्त ओबडधोबड आकारात काढलेली, तर काही अर्धवट कोरलेली. ते लोक संख्येने पुष्कळ आणि सामर्थ्यवान असले पाहिजेत; कारण एवढ्या कठीण ग्रॅनाइटमधली ही कामे अवाढव्य आहेत. तरीही ते राहत असतील असे एखादे नगर जवळपास असल्याचा मागमूसही नाही. ते होते तरी कोण? “इतिहास पूर्णपणे मूक आहे.”
मामल्लपुरम
किनाऱ्यावरचे रथ
प्रत्येक रथ ग्रॅनाइटच्या एकाच शिळेतून कोरलेला आहे. त्यांपैकी पाच वाळूच्या किनाऱ्यावर एकमेकांजवळ उभे आहेत; तिथल्या सगळ्यात मनोवेधक गोष्टी याच. चार एका रांगेत आहेत, आणि पाचवा थोडा बाजूला. लेणी किनाऱ्यापासून अर्धा मैल आत, एका खडकाळ कण्यात खोदलेली आहेत. आणखी चार रथ उत्तरेकडे उभे आहेत; त्यांपैकी तीन जेमतेम सुरू केलेले. त्यांना महाभारतातल्या वीरांची नावे आहेत: धर्मराज, भीम, अर्जुन आणि द्रौपदी यांचे रथ, आणि पाचवा सहदेव आणि नकुल या जुळ्यांचा. फर्ग्युसन यांनी या नावांना “अगदी आधुनिक” म्हटले. खडकात कोरलेले सारे काही पांडवांनी वनवासात घडवले, या लोकसमजुतीतून ही नावे पडली. अलेक्झांडर रिआ यांनाही हे पटले: उगम ठाऊक नसलेली प्रत्येक प्राचीन वास्तू गावकरी पांडवांच्या, नाहीतर रामाच्या नावावर घालतात.
मामल्लपुरम
अर्जुनाची तपश्चर्या
हे भव्य उठावशिल्प दोन प्रचंड खडकांवर पसरलेले आहे, जवळजवळ ९० फूट लांब. लोक त्याला अर्जुनाची तपश्चर्या म्हणतात; कारण त्यात एक कृश तपस्वी एका पायावर उभा आहे, हात डोक्यावर उंचावून. या नावालाही रथांच्या नावांपेक्षा अधिक आधार नाही, असे फर्ग्युसन यांचे मत होते. तपस्व्याशेजारी एक चतुर्भुज देव उभा आहे, बहुधा शिव. खाली एक छोटे मंदिर आहे; त्यात एक मूर्ती आहे, विष्णूची असावी असे दिसते, आणि एक वृद्ध भक्त तिची पूजा करतो आहे. भोवती सगळीकडे स्त्रिया-पुरुष आहेत, माणसांच्याच आकाराचे; पक्ष्यांच्या नख्या असलेल्या उडत्या आकृती आहेत; आणि सिंह, हरणे, ससे, माकडे आणि पक्षी आहेत. दुसऱ्या खडकावर आणखी आकृती मध्याकडे घाईने निघाल्या आहेत. त्याच्या पायथ्याशी नर आणि मादी असे दोन हत्ती उभे आहेत, पूर्ण आकाराचे, आणि सोबत चार पिल्ले. फर्ग्युसन यांच्या शब्दांत, “दगडात घडवलेल्या हत्तींच्या बहुधा आजवरच्या सर्वांत परिपूर्ण प्रतिमा” आहेत त्या.
मामल्लपुरम
नागराज
मध्यभागी, दोन खडकांच्या मधल्या एका कट्ट्यावर, एके काळी महान नागराज उभा होता. ज्याच्या सन्मानासाठी हे सारे उठावशिल्प घडवले, तो हाच. वरच्या भागात तो माणूस होता, सात फण्यांच्या मोठ्या नागफण्याखाली; खालच्या भागात सर्प. त्याच्या खाली त्याची पत्नी आहे; तिला फक्त तीन फणे. दोन्ही बाजूंना नागफणे असलेल्या आकृती, माणसे आणि प्राणी त्याला वंदन करत आहेत; त्यांत “मागच्या पायांवर उभे असलेले एक मांजर”ही आहे. नागराजाचा वरचा अर्धा भाग पडला होता; कारण कारागिरांनी तो अशा जागी बसवला होता, जिथे त्याला कसलाच आधार नव्हता. फर्ग्युसन यांनी आपले मित्र डॉ. हंटर यांना पत्र लिहून तो शोधायला सांगितले. वाळू बाजूला केली गेली, आणि ते मस्तक जिथे पडले होते तिथेच सापडले. ते पुन्हा जागी बसवावे, अशी विनंती फर्ग्युसन यांनी केली. पण नंतरच्या छायाचित्रांवरून त्यांना कळले, की ते कधीच बसवले गेले नाही; उलट तो अर्धपुतळा तिथून नेला गेला होता.
मामल्लपुरम
एकच मानवी नाव
फर्ग्युसन यांना वाटले, की या उठावशिल्पावरून या जागेचा काळ ठरतो. त्यातल्या उडत्या आकृती अजिंठ्याच्या एका लेण्यातल्या आकृतींशी अगदी मिळत्याजुळत्या आहेत; आणि ते लेणे बहुधा सातव्या शतकाच्या उत्तरार्धातले, असे त्यांनी ठरवले होते. म्हणून या कामांचा काळ, त्यांनी लिहिले, “आता क्वचितच संदिग्ध मानता येईल”. तोपर्यंत लेखकांनी ही कामे सहाव्या शतकानंतरची नाहीत इथपासून ते थेट सोळाव्या शतकापर्यंत कुठेही ठेवली होती. फर्ग्युसन स्वतःही डळमळले होते; आणि १८८० मध्ये त्यांनी ६५० ते ७०० हा काळ बहुधा सुरक्षित मानला. आणि शिलालेख? रथांवर पुष्कळ शिलालेख होते, सगळे संस्कृतमध्ये. पण फर्ग्युसन यांना ते फक्त देवांची विशेषणे वाटली, ज्या देवांच्या मूर्तींवर ते कोरले होते त्यांची. त्या सगळ्यांतून एकाच मर्त्य माणसाचे नाव हाती लागले: अतिरणचंड पल्लव. एके दिवशी, त्यांनी लिहिले, मद्रास प्रांतातले शिलालेख वाचले जातील, तेव्हा “अतिरणचंड पल्लव कोण होते, हे आपल्याला कळेल”.
मामल्लपुरम
तीन राजे
दहा वर्षांनंतर ई. हुल्श यांनी ते शिलालेख वाचले. पहिल्या वाचकांनी जे शब्द देवांची नावे समजले होते, ते खरे तर राजांच्या पदव्या होत्या. तीन राजांनी एकामागून एक तिथे आपल्या खुणा ठेवल्या होत्या. पहिले होते नरसिंह नावाचे एक पल्लव राजे. त्यांनी धर्मराज रथ कोरवला, आणि तो आपल्या पदव्यांनी भरून टाकला: श्रीनिधी, श्रीभर, अत्यंतकाम आणि इतर. मामल्लपुरमहून मिळालेल्या पल्लव नाण्यांवरही अक्षरे आहेत. त्या नाण्यांविषयी लिहिताना हुल्श यांनी आठवण करून दिली, की यांपैकी दोन पदव्या, श्रीभर आणि श्रीनिधी, नरसिंहांच्या होत्या. त्यांच्यानंतर अत्यंतकाम नावाचे राजे आले; ही नरसिंहांचीही एक पदवी. ते रणजय म्हणून प्रसिद्ध होते. असे दिसते, की त्यांनी नरसिंहांचा रथ आपलासा केला, त्याला आपले नाव दिले, आणि नरसिंहांच्या पदव्यांत आपली पदवी जोडली. गणेश मंदिरही त्यांनीच बांधले. त्याचे श्लोक शिवाचे गुणगान करतात: ज्याच्या पायाच्या अंगठ्याच्या भाराने दशमुखी रावणासह कैलास पाताळात गेला, तो शिव. “ज्यांच्या हृदयात रुद्र वसत नाही, त्यांना सहा वेळा धिक्कार असो!” आणि फर्ग्युसन यांचे ते एकमेव मानवी नाव, अतिरणचंड? त्यांचे लेख तिसऱ्या प्रकारच्या लिपीत आहेत; बर्नेल यांनी ती लिपी आणखी नंतरची ठरवली. उत्तरेला दोन मैलांवरचे साळुवनकुप्पमचे लेणे त्यांनी खोदवले, आणि त्यांनीही पुन्हा त्याच पदव्या धारण केल्या.
मामल्लपुरम
वाळूखाली
किनाऱ्यावर एक संपूर्ण दगडी मंदिर उभे आहे. लाटांच्या माऱ्याने ते झिजले आहे; तरी त्याची मूळ घडण दिसावी इतकी त्याची बाह्यरेषा अजून रेखीव आहे. फर्ग्युसन यांना ते या शैलीच्या सर्वांत जुन्या उदाहरणांपैकी एक वाटले; बहुधा आठव्या किंवा नवव्या शतकातले. त्याचे इंग्रजी नाव आहे “शोअर” टेंपल, म्हणजे किनाऱ्यावरचे मंदिर. रिआ यांच्या मते हे गावकऱ्यांच्या “चोळ” मंदिर या नावाचे चुकीचे ऐकलेले रूप आहे. फर्ग्युसन यांच्या हरवलेल्या नगराबद्दल रिआ यांनी एक उत्तर सुचवले. मामल्लपुरम हे पल्लवांचे एक महत्त्वाचे बंदर होते, असे दिसते. शतकानुशतके समुद्र हळूहळू आत सरकला, आणि वाळू वाहत आली. त्यांच्या काळी किनाऱ्यावरच्या मंदिराच्या प्रांगणाचा पूर्वेकडचा भाग वाहून गेला होता, आणि एक दीपदान अजूनही पाण्यात उभे असलेले दिसे. प्रांगणाची जुनी फरशी वाळूखाली सुमारे १२ फूट खोल होती; साळुवनकुप्पमची लेणी आणि भव्य उठावशिल्पाचा पायथाही वाळूखाली खोल गेले होते. “मग,” त्यांनी विचारले, “तिथे कधी नगर असलेच, तर त्याचे अवशेष वाळूखाली तर नसतील?” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जेम्स फर्ग्युसन आणि जेम्स बर्जेस, ‘द केव्ह टेंपल्स ऑफ इंडिया’ (१८८०), पृष्ठे १०७-११३ आणि १५५-१५८; ई. हुल्श, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड १ (१८९०), क्रमांक १-२३, पृष्ठे १-२ आणि ५-६; अलेक्झांडर रिआ, ‘पल्लव आर्किटेक्चर’ (आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, न्यू इम्पीरियल सिरीज ३४, १९०९), पृष्ठे ५ आणि १०; आणि एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘एन्शंट इंडिया’ (१९११), पृष्ठ २६. सर वॉल्टर इलियट यांनी ही कामे सहाव्या शतकानंतरची नाहीत असे मानले, तर रेव्हरंड डब्ल्यू. टेलर यांनी बाराव्या ते सोळाव्या शतकातली. बर्नेल आणि बर्जेस यांनी सुमारे इ.स. ७०० हा काळ ठरवला. बर्नेल यांनी सर्वांत जुनी लिपी, नरसिंहांची, सुमारे पाचव्या शतकातली मानली, आणि अत्यंतकामांची सुमारे ७०० ची; हुल्श यांनी अत्यंतकामांची लिपी बहुधा सहाव्या शतकातली मानली. अय्यंगार पल्लव नरसिंहवर्मा यांना “मामल्लपुरम येथील लेणी-मंदिरे बांधणारे” म्हणतात.