भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · कांचीचे पल्लव
मानवम्म आणि दोन आरमारे
परागंदा राजपुत्र
‘चूलवंश’ हा लंकेचा इतिहासग्रंथ. त्यात बेटावरच्या एका राजपुत्रांची कथा आहे. समुद्रापलीकडच्या एका राजांच्या सैन्याच्या बळावर त्यांनी आपले सिंहासन मिळवले. त्यांचे नाव मानवम्म. त्यांनी एका राजकन्येशी लग्न केले होते, आणि ते पत्नीसह उत्तर प्रांतात शांतपणे राहत होते. पण राजपुत्र हत्थदाठ यांनी हे हेरले, आणि मानवम्म जंबुद्वीपाला निघून गेले. तिथे ते नरसीह या राजांकडे गेले, त्यांना आपले नाव सांगितले, आणि त्यांच्या चाकरीत राहिले. त्यांनी राजांना सर्व प्रकारे संतुष्ट केले. राजांची मैत्री पक्की झाल्याची खात्री पटली, तेव्हा त्यांनी पत्नीला बोलावून घेतले, आणि ते तिथेच राहू लागले. रात्रंदिवस ते राजांची सेवा करत. राजांनी त्यांना मोठे उत्पन्न दिले. त्यांच्या पत्नी संघा यांना चार मुली आणि चार मुलगे झाले.
मानवम्म आणि दोन आरमारे
शहाळे
एके दिवशी राजे हत्तीच्या पाठीवर बसून फेरफटका मारत होते; मानवम्म त्यांच्या शेजारी होते. राजांना तहान लागली. खाली न उतरता त्यांनी एक शहाळे प्यायले, आणि ते मानवम्मांच्या हाती दिले. राजे त्यांना आपल्या बरोबरीचे मानत नव्हते. बरोबरीच्या माणसाला आपले उष्टे देणे रीतीविरुद्ध होते. मानवम्मांनी ते घेतले, आणि विचार केला: “माझे मित्र इथले सम्राट आहेत. अशांच्या बाबतीत उष्टे असे काही असते का? तेव्हा मी हे प्यावे, हेच योग्य.” आणि ते प्यायले. राजांनी ते पाहिले, आणि ते चपापले. मग त्यांनीही मानवम्मांनी उरवलेले प्यायले. “सज्जनांची रीत नेहमी हीच असते,” असे ‘चूलवंश’ म्हणतो. त्या दिवसापासून राजांनी मानवम्मांना आपल्या बरोबरीचे केले: अन्नात आणि निवासात, सामग्रीत आणि प्रवासाच्या वाहनांत.
मानवम्म आणि दोन आरमारे
जगणे-मरणे सोबतच
मग ज्यांना ‘चूलवंश’ नुसते वल्लभ म्हणतो, ते राजे नरसीहांशी युद्ध करायला आले. नरसीहांनी विचार केला: माझे मित्र रात्रंदिवस माझी सेवा करतात, ते जन्माने त्यांचे असलेले सिंहासन मिळावे म्हणून. ते माझ्याबरोबर लढायला आले आणि युद्धात मरण पावले, तर आम्ही दोघांनी मिळून योजलेले सारे वाया जाईल. म्हणून त्यांनी मानवम्मांना त्यांच्या नगरात परत पाठवले, आणि ते त्यांच्याशिवाय युद्धाला निघाले. मानवम्मांनी विचार केला: मी जिवंत असताना हे राजे युद्धात पडले, तर माझ्या जगण्याला काय किंमत? त्यांनी माझ्यावर ठेवलेला विश्वास चुकीचा ठरेल. त्यांच्यासोबत जगणे किंवा मरणे, यातच माझे सुख आहे. ते शस्त्रसज्ज झाले, आपल्या आवडत्या हत्तीवर स्वार झाले, आणि रणांगणावर राजांसमोर जाऊन उभे राहिले. “मी त्यांच्याशी मैत्री केली, ती खरोखर जशी करायला हवी तशीच,” राजे आनंदाने उद्गारले. दोन्ही सैन्यांनी मिळून वल्लभांचे सैन्य उधळून लावले. देवांच्या युद्धात नारायण लढावा, तसे मानवम्म लढले. नरसीहांनी त्यांना आलिंगन दिले, आणि सांगितले, हा विजय तुम्हीच मला मिळवून दिलात. त्यांनी विजयोत्सव साजरा केला, आणि मानवम्मांच्या सैन्याचा सन्मान केला.
मानवम्म आणि दोन आरमारे
पहिले आरमार
आता, राजांनी विचार केला, माझ्या मित्रांनी आपले सारे देणे फेडले. मलाही माझे ऋण फेडायला हवे; कारण कृतज्ञ माणसे फार दुर्मीळ असतात. आपल्या मानकऱ्यांसमोर ते म्हणाले: “माझ्या या मित्रांच्या कामगिरीचे तुम्ही साक्षी आहात.” राजांची जी इच्छा, ती आम्हाला मान्य, असे मानकऱ्यांनी उत्तर दिले. राजांनी मानवम्मांना सैन्य दिले; त्याबरोबर लवाजमा, सारी सामग्री आणि सेवकही दिले, आणि त्यांची रवानगी केली. ते सैन्य घेऊन निघाले, तेव्हा त्यांच्याकडे पाहत राजे रडले, “दूर देशी निघालेल्या मुलासाठी रडावे तसे”. मानवम्म किनाऱ्यावरून जहाजांत बसून निघाले, समुद्र वेगाने ओलांडला, आणि मुलूख उद्ध्वस्त करत लंकेत घुसले. लंकेचे राजे पळून गेले. मानवम्म अनुराधपुर नगरात शिरले, आणि राज्याभिषेकाच्या विधींसाठी न थांबता त्यांनी पळालेल्या राजांचा पाठलाग केला. तेवढ्यात नरसीहांच्या सैन्याला बातमी लागली, की आपले स्वामी नरसीह गंभीर आजाराने ग्रासले आहेत; ‘चूलवंश’ त्या सैन्याला दमिळ सैन्य म्हणतो. ते सैन्य मायदेशी परत गेले. लंकेच्या राजांनी बलाढ्य सैन्य घेऊन मानवम्मांवर उलट चाल केली. मानवम्मांनी विचार केला: माझे सगळे सैन्य निघून गेले; मी पडलो, तर शत्रूची इच्छा पुरी होईल. जंबुद्वीपाला जाऊन सैन्य आणतो, आणि राज्य परत जिंकतो. ते पुन्हा नरसीहांकडे गेले, आणि पुन्हा त्यांची सेवा करू लागले. त्या काळात लंकेत एकामागून एक चार राजे राज्य करून गेले.
मानवम्म आणि दोन आरमारे
राजांचे चिलखत
मग नरसीहांनी विचार केला: माझे मित्र आपला अभिमान न गमावता, आपल्या सिंहासनासाठी माझी सेवा करत आहेत. ते म्हातारे होत चालले आहेत, त्यांचे केस पिकत आहेत. आता मी त्यांना त्यांचे राज्य मिळवून देऊ शकलो नाही, तर माझ्या जगण्याचा उपयोग काय? त्यांनी सैन्य जमवले, त्याला सामग्री दिली, त्याने मागितला तो पगार दिला, आणि स्वतः त्याच्या आघाडीवर राहून ते किनाऱ्यावर आले. तिथे त्यांनी अनेक मजबूत जहाजे बांधवून घेतली, आणि मानकऱ्यांना सांगितले: “तुम्ही यांच्याबरोबर जा.” पण सगळ्या लोकांनी जहाजांवर चढायला नकार दिला. तेव्हा नरसीह स्वतः लपून राहिले. त्यांनी आपले स्वतःचे चिलखत मानवम्मांना दिले; ते राजचिन्ह म्हणून सर्वत्र ओळखले जाई. आपले सारे अलंकारही दिले. “जा,” ते म्हणाले, “आणि समुद्रात पोचलात, की हा कोट्ठ नावाचा नगारा वाजवायला सांगा.” मानवम्मांनी तसेच केले. आपले राजेच निघाले आहेत, असे लोकांना वाटले. ते जहाजांवर चढले, आणि आपल्या राजांना एकटे मागे ठेवून निघाले. सारा सागर जणू एक तरंगते नगर झाला.
मानवम्म आणि दोन आरमारे
मर्यादा सोडलेले सागर
मानवम्म किनाऱ्यावर उतरले. काही दिवस त्यांनी सैन्याला विश्रांती दिली, आणि उत्तर प्रांत घेतला. मग ते नगरावर चालून गेले. लंकेचे राजे आता हत्थदाठ होते, पण नावापुरते; त्यांच्या वतीने कारभार पोत्थकुट्ठ पाहत. पोत्थकुट्ठ मोठे सैन्य घेऊन मानवम्मांवर चालून आले. दोन्ही सैन्ये भिडली, “मर्यादा सोडलेल्या सागरांसारखी”. मानवम्म पूर्ण शस्त्रसज्ज होऊन हत्तीवर होते. त्यांनी पोत्थकुट्ठांना राजांपासून तोडले, आणि दोघांनाही पळवून लावले. पळणाऱ्या हत्थदाठांना देशातल्या लोकांनी ठार मारले, आणि त्यांचे मस्तक मानवम्मांना दाखवले. पोत्थकुट्ठ पळून एका जिल्ह्याच्या प्रमुखाकडे गेले; तो त्यांचा जुना मित्र होता. प्रमुखाने विचार केला: हे संकटात माझ्याकडे आले आहेत; मी त्यांना सोडता कामा नये. पण माझे स्वामी आणि माझे मित्र, या दोघांच्याही बाबतीत मी निर्दोष कसा राहू? त्याने विष घातलेली पोळी खाल्ली, आणि तो मेला. पोत्थकुट्ठांनीही त्याच्यासोबत ती पोळी खाल्ली, आणि तेही मरण पावले. “अशा रीतीने,” ‘चूलवंश’ शेवटी म्हणतो, “मानवम्मांसाठी हे बेट काटेरी झुडपांतून मुक्त झाले.”
मानवम्म आणि दोन आरमारे
एक युद्ध, दोन कथा
नरसीह कोण होते? ई. हुल्श यांनी हा अध्याय पुन्हा सांगताना त्यांना “भारताचे राजे नरसीह” म्हटले. ‘चूलवंश’ त्यांच्या देशाला कंडुवेठी म्हणतो; आणि हे पल्लव राजांचेच एक नाव होते, हे हुल्श यांनी दाखवून दिले. नरसीह म्हणजे पल्लव राजे पहिले नरसिंहवर्मा, आणि वल्लभ म्हणजे चालुक्य राजे दुसरे पुलकेशी, असे त्यांनी ओळखले. पुलकेशींची राजधानी वातापी नरसिंहवर्मांनी घेतली होती. ‘चूलवंश’ मात्र वातापीचे नाव कुठेच घेत नाही. पल्लवांनी या युद्धाची स्वतःची नोंद ठेवली. त्यांचे काशाकुडीचे ताम्रपट म्हणतात, पहिले नरसिंहवर्मा यांनी लंका, म्हणजे सिलोन, जिंकली. तारखेबाबत दोघांत फरक आहे. सिलोनच्या कालगणनेप्रमाणे मानवम्मांनी इ.स. ६९१ ते ७२६ राज्य केले. हुल्श यांना हे फार उशिराचे वाटले: दुसऱ्या पुलकेशींची ज्ञात शेवटची तारीख इ.स. ६४२ आहे; म्हणून मानवम्म ६९१ च्या सुमारे अर्धशतक आधी गादीवर आले असले पाहिजेत. आणि विजयाबाबतही दोघांत फरक आहे. पल्लव ताम्रपटांत लंका हा पल्लव राजांचा स्वतःचा विजय आहे. ‘चूलवंशा’त ते एका मित्राचे सिंहासन आहे, राजांच्या सैन्याने जिंकून दिलेले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘चूलवंश’, भाग १, भाषांतर विल्हेल्म गायगर आणि सी. मेबल रिकमर्स (१९२९), अध्याय ४७, श्लोक १-६१ आणि अध्यायाचा सारांश, पृष्ठे १०३-१०८, गायगर यांच्या टिपांसह; आणि ई. हुल्श, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड २, भाग ३ (१८९५), काशाकुडीचे ताम्रपट, प्रस्तावना, पृष्ठे ३४३-३४४. हुल्श हीच कथा ‘महावंशा’चा ४७ वा अध्याय म्हणून देतात. ‘चूलवंश’ मानवम्मांच्या सासऱ्यांचे नाव राजे संघमान असे देतो, आणि पळून गेलेल्या राजांचे दाठोपतिस्स. मानवम्मांच्या परागंदा काळातले चार राजे गायगर यांच्या टिपेत आहेत: दुसरे दाठोपतिस्स, चौथे अग्गबोधी, दत्त आणि हत्थदाठ. फ्लीट यांनी गणित करून काढलेली इ.स. ६४२ ही तारीखही गायगर देतात.