भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · कांचीचे पल्लव
पल्लव: एका दृष्टिक्षेपात
प्रहसन लिहिणारे राजे
‘मत्तविलास’ नावाचे एक छोटेसे प्रहसन आहे. त्याची कथा कांचीत घडते; कांची ही पल्लव राजांची प्रमुख नगरी. ते प्रहसन लिहिणारे स्वतः याच राजांपैकी एक होते: महेंद्रविक्रमवर्मा, थोडक्यात महेंद्रवर्मा. ते सिंहविष्णूंचे पुत्र, आणि “आपल्या थोर कुळातल्या सर्वांत तेजस्वी राजांपैकी एक”. साहित्य, शिल्प आणि स्थापत्य यांची त्यांना विलक्षण ओढ होती. हे प्रहसन हाच त्यांच्या नावावर असलेला एकमेव ग्रंथ; पण कितीतरी मंदिरांवर आणि लेण्यांवर त्यांची नावे किंवा पदव्या कोरलेल्या आहेत. हे घराणे आले कुठून? प्रहसनाचे भाषांतर करणारे एल. डी. बार्नेट यांना वाटले, की पहिले पल्लव बहुधा उत्तरेकडून आलेले साहसवीर असावेत, आणि इसवी सनाच्या सुरुवातीच्या सुमारास ते दख्खनमध्ये येऊन स्थायिक झाले असावेत. तिसऱ्या शतकाच्या सुमारास सातवाहन किंवा आंध्र साम्राज्य मोडले. तेव्हा या घराण्याने एक छोटेसे स्वतंत्र राज्य उभे केले. ते झपाट्याने वाढले, आणि शेजारच्या बलाढ्य राज्यांशी, चोळ, चेर आणि पांड्य यांच्याशी, बरोबरी करू लागले. दक्षिण भारतातल्या कितीतरी उत्तम इमारती आणि शिल्पे आजही पल्लव काळाची आठवण जागवतात.
पल्लव: एका दृष्टिक्षेपात
पृथ्वीचे सिंह
नाटककार राजांचे वडील सिंहविष्णू. घराण्याचे स्वतःचे ताम्रपट त्यांच्यापासून इतिहासाच्या भूमीवर पाऊल ठेवतात. ताम्रपटांचे दोन संच आहेत; दोन्ही नंतरच्या एका राजांसाठी, नंदिवर्मा यांच्यासाठी, कोरले गेले. सिंहविष्णूंपासून पुढची राजांची मालिका दोन्हींत जुळते. त्यांपैकी काशाकुडीचे ताम्रपट सिंहविष्णूंना “पृथ्वीचे सिंह” म्हणतात; “शत्रूंच्या संहारात गुंतलेले” राजे. ताम्रपट सांगतात, त्यांनी चोळ आणि पांड्य राजांना, केरळांना, आणि “आपल्या बाहुबलाचा गर्व असलेल्या” सिंहलच्या राजालाही हरवले. ही बढाई आहे त्याच घराण्याच्या नंतरच्या राजांसाठी कोरलेल्या ताम्रपटांची. प्रहसन लिहिणारे राजे हे सिंहविष्णूंचे पुत्र. याच ताम्रपटांत सिंहविष्णूंच्या एका धाकट्या भावांचीही आठवण आहे: भीमवर्मा. त्यांच्यापासून घराण्याची एक उपशाखा निघाली. काळाच्या ओघात त्या शाखेने पल्लवांना एक राजा दिला.
पल्लव: एका दृष्टिक्षेपात
बदामी आणि कांची
पल्लवांचे प्रतिस्पर्धी होते चालुक्य; त्यांची राजधानी बदामी. अडीचशे वर्षे, इ.स. ५०० पासून ७५० पर्यंत, या दोघांत सतत युद्धे चालू होती. आधी पल्लवांचा हात वरचढ ठरला. सुमारे इ.स. ६४० मध्ये त्यांनी चालुक्यांची राजधानी बदामी उद्ध्वस्त केली. बदामी पडली, आणि त्यामुळे तेरा वर्षांचा राजाविना काळ आला. मग फासे उलटले. पुढच्या दोन पिढ्या पल्लवांना चालुक्यांच्या हातून तशाच आपत्ती सोसाव्या लागल्या. कांचीला अनेकदा वेढा पडला; ती शत्रूच्या ताब्यातही गेली. पल्लवांच्या ताम्रपटांत मात्र चालुक्यांवरच्या त्यांच्या स्वतःच्या एका विजयाची आठवण आहे. ते दावा करतात, की परमेश्वरपोतवर्मा नावाच्या राजांनी चालुक्य राजे विक्रमादित्य यांना पेरुवळनल्लूर नावाच्या ठिकाणी हरवले. त्यांच्यानंतर त्यांचे पुत्र आणि नातू गादीवर आले.
पल्लव: एका दृष्टिक्षेपात
प्रजेने निवडलेले राजे
नातवांनंतर गादी नंदिवर्मा नावाच्या राजांकडे गेली. त्यांच्याच ताम्रपटांचे दोन संच ही कहाणी दोन प्रकारे सांगतात. एक संच, उदयेंदिरमचे ताम्रपट, नंदिवर्मांना सरळ आधीच्या राजांचे पुत्र ठरवतात. पण दुसरा, काशाकुडीचे ताम्रपट, म्हणतात की ते “प्रजेने निवडलेले” होते. हे ताम्रपट त्यांना हिरण्य नावाच्या एका गृहस्थांचे पुत्र ठरवतात. हिरण्य घराण्याच्या एका दूरच्या शाखेतले होते; ती शाखा सिंहविष्णूंच्या एका धाकट्या भावांपासून चालत आली होती. या ताम्रपटांप्रमाणे नंदिवर्मा आधीच्या राजांचे पुत्र नव्हते; ते त्यांचे दूरचे नातलग होते. पण प्रजेला राजा निवडावा का लागला? हे ताम्रपट संपादित करणारे हुल्श यांना दोन उत्तरे दिसली. कदाचित न्याय्य वारसदार राजे मरण पावल्यावर ही निवड झाली असेल. किंवा, “अधिक संभवतः”, नंदिवर्मा हे सत्ता बळकावणारे होते, “ज्यांनी आधीच्या राजांना आणि त्यांच्या कुटुंबाला हुसकावून नष्ट केले”. कांचीच्या वैकुंठ पेरुमाळ मंदिरात एक खूप झिजलेला शिलालेख आहे. त्यात हिरण्यवर्मा यांचे नाव अनेकदा येते, आणि सुरुवातीलाच नंदिवर्मांच्या आधीचे राजे दिवंगत झाल्याचा उल्लेख आहे. हा लेख हिरण्यवर्मा किंवा त्यांचे पुत्र नंदिवर्मा यांच्या राज्यारोहणाची नोंद असणे असंभव नाही, असे हुल्श यांना वाटले.
पल्लव: एका दृष्टिक्षेपात
लेणी आणि मंदिरे
पल्लवांचा काळ हा मोठ्या धार्मिक घडामोडींचा काळ होता. शिव आणि विष्णू यांच्या उपासनेची “वाढती लाट” आली, आणि तिच्यापुढे बौद्ध धर्म मागे हटला. वेंकय्या यांचे मत असे, की अगदी पहिले पल्लव बौद्ध होते, त्यानंतरचे विष्णूचे उपासक, आणि शेवटचे शिवाचे. या काळात लेणी-मंदिरे आणि इतर मंदिरे मोठ्या संख्येने उभी राहिली. आज आपल्यापर्यंत पोचलेले अनेक तमिळ अभिजात ग्रंथही याच काळातले. कांची तर अगदी जुन्या काळापासून आपल्या मंदिरांच्या संख्येसाठी आणि सौंदर्यासाठी नावाजलेली होती. तरीही १८८३ पूर्वी कोणाला कल्पनाही नव्हती, की दक्षिणेतल्या सर्वांत जुन्या हिंदू इमारतींइतक्या जुन्या इमारती या नगरीत अजून उभ्या आहेत. १८८३ मध्ये एक जण कांचीला भेट द्यायला आले. तिथल्या दोन जुन्या मंदिरांचे मुखमंडप त्यांनी पाहिले; पल्लवांनी मामल्लपुरम येथे खोदलेल्या लेणी-मंदिरांच्या दर्शनी भागांसारखे ते विलक्षण दिसत होते. त्याच वर्षी भेट देणाऱ्या आणखी एकांना कैलासनाथ मंदिर सापडले. आधी नोंदलेल्या कोणत्याही इमारतीपेक्षा ते कितीतरी अधिक महत्त्वाचे होते. नंतर आणखी दोन पल्लव देवालये नोंदली गेली. १९०९ मध्येही नगरीत उरलेल्या ज्ञात पल्लव इमारती एवढ्याच होत्या.
पल्लव: एका दृष्टिक्षेपात
पल्लवांच्या वैभवाचा अस्त
सीमेवरच्या सततच्या युद्धांनी पल्लव थकून गेले, आणि एका अंतर्गत उलथापालथीने उरलेले काम केले: चालुक्य पडले, आणि त्यांच्या जागी राष्ट्रकूट उदयाला आले. पल्लवांनी आपले स्वातंत्र्य प्रस्थापित करायचा प्रयत्न केला; पण राष्ट्रकूट राजे दंतिदुर्ग यांनी जोरदार हालचाल करून तो हाणून पाडला. एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार यांचा निर्णय असा: “याबरोबर पल्लवांचे वैभव लयाला गेले.” पल्लवांचा मुलूख अनेक लहान लहान अधिपत्यांत विखुरला. जुन्या साहित्यात चोळ भेटतात; परंपरेने त्यांची राजधानी उरैयूर. विजयालयांच्या काळापूर्वी ते उतरणीला लागले असावेत, आणि बलाढ्य पल्लवांच्या हाताखाली सेवा करत असावेत. मग “विजयाचे निवासस्थान” विजयालय यांनी त्या पडत्या घराण्याला पुन्हा उभारी दिली असावी. त्यांनी तंजावर घेतले; एकतर थेट पल्लवांकडून, नाहीतर त्यांच्या हाताखाली ते धरून असलेल्या सरदारांकडून. चोळांचे ताम्रपट सांगतात, विजयालयांचे पुत्र आदित्यवर्मा यांनी पल्लव राजे अपराजित यांना युद्धात जिंकले, आणि त्यांचा देश ताब्यात घेतला. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एल. डी. बार्नेट, ‘मत्त-विलास: अ फार्स बाय महेंद्र-विक्रम-वर्मन’, ‘बुलेटिन ऑफ द स्कूल ऑफ ओरिएंटल स्टडीज’ खंड ५ (१९२८-३०), पृष्ठे ६९७-६९८; एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘एन्शंट इंडिया’ (१९११), पृष्ठे ३३-३५; ई. हुल्श, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड २, भाग ३ (१८९५), काशाकुडीचे ताम्रपट, पृष्ठे ३४३-३४४ आणि ३५६; कृष्ण शास्त्री यांची तिरुवालंगाडूच्या ताम्रपटांची प्रस्तावना, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड ३, भाग ३ (१९२०), पृष्ठ ३८९; आणि अलेक्झांडर रिआ, ‘पल्लव आर्किटेक्चर’ (१९०९), पृष्ठे १-२. पेरुवळनल्लूरच्या विजयाचा दावा उदयेंदिरम आणि करमच्या ताम्रपटांत आहे. बार्नेट यांनी ‘पल्लव’ हे नाव फारसी ‘पह्लव’, म्हणजे “पार्थियन”, याचे संस्कृत रूप मानले. चोळ आदित्यांनी पल्लवांचे पहिले अधिपत्य उलथून टाकले, ते इ.स. ९०० पूर्वी, असे अय्यंगार मानतात. १८८३ मध्ये भेट देणारे ते दोघे म्हणजे आर. सेवेल आणि बर्जेस.