भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · कांचीचे पल्लव
पल्लवांचा अंत
अजिंक्य
त्यांचे नाव होते अपराजित, म्हणजे “अजिंक्य”. ते पल्लव राजे होते; आणि त्यांच्या पराभवाची कहाणी सांगणारे चोळ ताम्रपट या नावाचा पुरेपूर उपयोग करतात. हे आहेत चोळ राजे पहिले राजेंद्र चोळ यांचे तिरुवालंगाडूचे ताम्रपट; ते त्यांच्या वंशाची कहाणी सांगतात. विजयालयांचे पुत्र राजे आदित्यवर्मा यांनी पृथ्वीचे रक्षण केले, ते म्हणतात; त्यांच्या अतुलनीय शुभ्र छत्राच्या सावलीत पृथ्वीला दुःखाची झळ एकदाही लागली नाही. मग ताम्रपट पल्लवांकडे वळतात. आदित्यांनी त्यांना युद्धात जिंकले: अपराजित, ज्यांच्यापाशी तेजस्वी सैन्य होते, आणि जे फक्त नावानेच “अजिंक्य” होते. अशा रीतीने आदित्यांनी त्यांचा प्रिय देश ताब्यात घेतला, आणि आपली इच्छा पूर्ण केली. तो देश म्हणजे तोंडैमंडलम.
पल्लवांचा अंत
वंश पुन्हा उभा राहिला
चोळ नेहमीच इतके बलवान नव्हते. विजयालयांच्या आधीचे चोळ म्हणजे साहित्यातले जुने चोळ; त्यांची परंपरागत राजधानी उरैयूर होती. ते उतरणीला लागले असले पाहिजेत; बलाढ्य पल्लवांच्या हाताखाली कुठल्यातरी खालच्या स्थानी ते चाकरी करत असावेत. मग “विजयाचे निवासस्थान” विजयालय यांनी तंजावर घेतले, असे ताम्रपट सांगतात, आणि तिथे निशुंभसूदनी देवीची, म्हणजे दुर्गेची, स्थापना केली. पडलेल्या चोळ वंशाला त्यांनीच पुन्हा उभे केले असले पाहिजे. हे नगर कोणाकडून घेतले, ते ताम्रपट सांगत नाहीत. कृष्ण शास्त्री यांना वाटले, की ते एकतर पल्लवांकडून घेतले, किंवा त्या वेळी तो भाग ताब्यात ठेवणाऱ्या त्यांच्या मांडलिकांकडून. गोपीनाथ राव यांना वाटले, की ते मुत्तरैयरांकडून घेतले. हे पल्लवांच्या मांडलिकांचे एक घराणे होते, आणि तंजावरच्या आसपासच्या बऱ्याच मोठ्या प्रदेशावर ते राज्य करत. विजयालयांचे पुत्र आदित्य यांच्या कारकिर्दीत चोळ देशावरची पल्लव सत्ता उखडली गेली; त्याची ही बहुधा सुरुवात होती.
पल्लवांचा अंत
मित्र की शत्रू?
अपराजित कसे पडले, हे विद्वान दोन प्रकारे सांगतात; आणि दोन्हींतला फरक म्हणजे एक पांड्य राजे, वरगुण. गोपीनाथ राव यांनी लिहिले, की “इतर लेखांवरून हे ठाऊक आहे”: आदित्य आणि वरगुण यांनी मिळून एका पल्लव राजांवर चाल केली. ते होते नृपतुंगवर्मा, ज्यांना अपराजितवर्मा असेही म्हणत. दोघांनी त्यांचा पराभव केला आणि त्यांना ठार मारले. एका गंग राजांचे दानपत्र, उदयेंदिरमचे ताम्रपट, वरगुणांना हरणाऱ्या बाजूला ठेवते. ते म्हणते, श्रीपुरंबियच्या मोठ्या लढाईत पृथिवीपती या आधीच्या एका गंग राजांनी पांड्यांचे स्वामी वरगुण यांचा बळाने पराभव केला. अशा रीतीने पृथिवीपतींनी आपली स्वतःची पदवी खरी करून दाखवली; तीही होती अपराजित, “अजिंक्य”. आणि स्वतःचे प्राण देऊन, दानपत्र म्हणते, हे वीर स्वर्गात गेले. वैंबलगुरीच्या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या एका लढाईच्या आघाडीवर त्यांनी आपल्या तलवारीने शत्रूचे सैन्य कापून काढले, असेही ते सांगते. धारदार तलवारीने त्यांच्याच शरीरातून हाडाचा एक तुकडा कापला गेला, आणि तो त्यांनी गंगेच्या पाण्यात सोडला. एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार यांनी ही गोष्ट त्या बाजूने सांगितली. पल्लवांचा पूर्ण पाडाव होईपर्यंत पल्लव आणि पांड्य यांच्यात युद्ध चालू होते, असे दिसते. पांड्यांची उत्तरेकडची चढाई गंगांनी रोखली; हे गंग राष्ट्रकूटांचे मांडलिक होते, आणि ती लढाई कुंभकोणमजवळ तिरुप्परंबियम येथे झाली. वरगुणांना माघार घ्यावी लागली. उद्यमी राज्यकर्त्यांच्या एका नव्या वंशासाठी, चोळांसाठी, हीच योग्य वेळ होती.
पल्लवांचा अंत
राणीचे सोने
पांड्यांच्या मदतीने असो वा त्यांच्याविना, आदित्यांनी पल्लव अपराजित यांना हरवले आणि त्यांचा देश घेतला: असे चोळ ताम्रपट सांगतात. एक शिलालेख, जवळजवळ निश्चितच त्यांच्याच कारकिर्दीतला, “तोंडै-नाडू पादाक्रांत करणाऱ्या” चोळ राजांची स्तुती करतो; ते “पुष्कळ हत्ती असलेल्या राजांचे” विजेते होते. गोपीनाथ राव यांच्या चोळ राजांच्या तक्त्यात आदित्यांच्या कारकिर्दीला एकच ओळ मिळते. त्यांनी कावेरीच्या दोन्ही तीरांवर शिवाची मंदिरे बांधली, वरगुणांच्या साथीने पल्लव राजांना जिंकले, आणि तोंडैमंडलमवर आपली सत्ता वाढवली. नवव्या शतकाच्या अखेरपर्यंत पल्लवांचे एकामागून एक अपमानास्पद पराभव झाले होते. या झगड्यांनी ते इतके दुबळे झाले होते, की आपल्या नव्या शत्रूला ते तोंड देऊ शकले नाहीत. त्यांच्या प्रदेशाचे तुकडे होऊन अनेक लहान सरदारांची राज्ये झाली; त्यांतले पहिले राज्य आदित्यांनी इ.स. ९०० पूर्वी उलथून टाकले. आणि शेवटी ते “उदयाला येणाऱ्या चोळ सत्तेपुढे कोसळले”. मग, चोळ राजे पहिले आदित्य यांच्या कारकिर्दीच्या २४ व्या वर्षी, एका स्त्रीने सोन्याचे दान दिले. त्यांचे नाव मारंबवै. पल्लवतिलक वंशातले एक पल्लव, नंदिप्पोत्तरैयर, यांच्या त्या राणी होत्या. चोळ राजांच्या कारकिर्दीत एका पल्लव राणीने दान दिले. यावरून असे सूचित होते, की तोपर्यंत पल्लवांचा पूर्ण पाडाव झाला होता, जसे चोळ ताम्रपट सांगतात. त्यांचे पती दिवंगत झाले होते, असेही यावरून सूचित होते. एक पल्लव राणी, एका चोळ राजांच्या कारकिर्दीच्या वर्षांत आपले सोने दान करताना. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: कृष्ण शास्त्री यांनी संपादित केलेले पहिले राजेंद्र चोळ यांचे तिरुवालंगाडूचे ताम्रपट (श्लोक ४७-४९, पृष्ठे ४१८-४१९, आणि प्रस्तावना, पृष्ठ ३८९), आणि तिल्लस्थानम (क्रमांक ८९) व नियमम (क्रमांक ९४) येथील शिलालेखांना त्यांनी लिहिलेल्या प्रस्तावना, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड ३, भाग ३ (१९२०); अन्बिलच्या ताम्रपटांना गोपीनाथ राव यांनी लिहिलेली प्रस्तावना आणि तिच्यातला तक्ता, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड १५ (१९१९-२०), पृष्ठ ५०; हुल्श यांनी संपादित केलेले दुसरे पृथिवीपती यांचे उदयेंदिरमचे ताम्रपट, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड २, भाग ३ (१८९५), प्रस्तावना, पृष्ठ ३८१, आणि श्लोक १५-१८, पृष्ठे ३८७-३८८; एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘एन्शंट इंडिया’ (१९११), पृष्ठे ३५-३६; आणि अलेक्झांडर रिआ, ‘पल्लव आर्किटेक्चर’ (आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, न्यू इम्पीरियल सिरीज ३४, १९०९), पृष्ठ ९. तो शिलालेख राजांना राजकेसरीवर्मा म्हणतो; ते पहिले आदित्यच आहेत, याबद्दल कृष्ण शास्त्री यांना “फारशी शंका नाही”, आणि मारंबवै यांचे दान ते अक्षरांच्या वळणावरून आदित्यांच्या काळातले ठरवतात. हुल्श यांनी श्रीपुरंबिय हे कुंभकोणमजवळचे तिरुप्पिरंबियम मानले. पल्लव सत्ता मोडल्याचा काळ अय्यंगार सुमारे आठव्या शतकाच्या अखेरीस ठेवतात.