भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · कांचीचे पल्लव
प्रजेने निवडलेले राजे
नंदिपुराला वेढा
पल्लवांचे नवे राजे वेढ्यात सापडले होते. नंदिवर्मा पल्लवमल्ल, म्हणजे “पल्लवांचे मल्ल”, यांना द्रमिळ राजपुत्रांनी नंदिपुरात वेढले होते. हे पाहून त्यांच्या एका सेनापतींना राहवले नाही, असे राजांचे एक दानपत्र, उदयेंदिरमचे ताम्रपट, सांगते. जलकमळाच्या पाकळीसारख्या चमकणाऱ्या आपल्या धारदार तलवारीने त्यांनी “पल्लव राजे चित्रमाय आणि इतर” यांना ठार मारले. एका पल्लव राजांना एका पल्लव राजांच्याच सेनापतींनी मारले. हे ताम्रपट संपादित करणाऱ्या ई. हुल्श यांना वाटले, की चित्रमाय यांच्या नेतृत्वाखालचे ते द्रमिळ राजपुत्र आधीच्या राजांचे नातलग आणि अनुयायी असणे असंभव नाही. तसे असेल, तर नंदिवर्मांना गादी घेण्याआधी त्यांचा बळाने पाडाव करावा लागला. नंदिवर्मा त्या आधीच्या राजांचे पुत्र होते का? मुळात ते गादीवर आले तरी कसे, हे त्यांचीच दानपत्रे दोन वेगवेगळ्या प्रकारे सांगतात.
प्रजेने निवडलेले राजे
प्रजेने निवडलेले
त्यांच्या कारकिर्दीच्या २२ व्या वर्षीचे काशाकुडीचे ताम्रपट सांगतात, की ते आधीच्या राजांचे, परमेश्वरवर्मा यांचे, राज्य चालवतात, आणि ते “प्रजेने निवडलेले” आहेत. हे ताम्रपट त्यांचा वंश सहा पिढ्या मागे नेतात: थोर सिंहविष्णू यांचे धाकटे भाऊ भीमवर्मा यांच्यापर्यंत. त्यांच्यापासून भीमांची शाखा हिरण्य, म्हणजे हिरण्यवर्मा, यांच्यापर्यंत आली; आणि नंदिवर्मा हे हिरण्य आणि रोहिणी यांचे पुत्र. म्हणजे ते आधीच्या राजांचे दूरचे नातलग होते, घराण्याच्या एका उपशाखेतले. कांचीच्या वैकुंठ पेरुमाळ मंदिराच्या भिंतीवर एका ऐतिहासिक शिल्पाचे पट आहेत. त्यांच्या खाली एक फार जुना, खूप भग्न शिलालेख आहे. नंदिवर्मा पल्लवमल्ल यांच्या स्वागताला आलेल्या मान्यवरांची नावे त्यात आहेत; हे नंदिवर्मा हिरण्यवर्मा यांचे पुत्र, “पल्लवांचे राजे म्हणून नुकतेच निवडले गेलेले”. त्या मान्यवरांत एक मुत्तरैयर आहेत; मुत्तरैयरांचे घराणे पल्लवांचे कट्टर समर्थक होते. गोपीनाथ राव यांच्या मते हे दुसरे कोणी नसून, आधीच्या राजांचे मांडलिक राहिलेले वयोवृद्ध, आदरणीय सुवरन मारनच असले पाहिजेत. त्याच मंदिरातला एक खूप झिजलेला दगड हिरण्यवर्मा यांचे नाव अनेकदा घेतो, आणि सुरुवातीलाच पल्लव वंशाचे परमेश्वर दिवंगत झाल्याचे सांगतो. त्या राजांच्या मृत्यूनंतर हिरण्यवर्मा किंवा त्यांचे पुत्र गादीवर कसे आले, याची नोंद त्या दगडावर असणे असंभव नाही.
प्रजेने निवडलेले राजे
निवडलेले की बळकावणारे?
“प्रजेने निवडलेले” म्हणजे नेमके काय? विद्वानांनी त्याचे दोन अर्थ लावले. हुल्श यांना वाटले, की खरे वारसदार राजे मरण पावल्यानंतर कदाचित ही निवड झाली असेल. किंवा, “अधिक संभवतः”, नंदिवर्मा सत्ता बळकावणारे होते; त्यांनी त्या राजांना आणि त्यांच्या कुटुंबाला हुसकावून नष्ट केले. गोपीनाथ राव यांच्या मते मंदिरातला तो शिलालेख “नुकतेच निवडले गेलेले” राजे सांगतो; मान्यवर त्यांच्या स्वागताला आले होते. आणि त्यांच्या २१ व्या वर्षीचे उदयेंदिरमचे ताम्रपट तिसरीच गोष्ट सांगतात. ते नंदिवर्मांना आधीचे राजे, दुसरे परमेश्वरवर्मा, यांचे पुत्र ठरवतात. वर्षभरानंतर काशाकुडीच्या ताम्रपटांनी त्यांना हिरण्य यांचे पुत्र ठरवले. यावरून उदयेंदिरमचे ताम्रपट बनावट असल्याचा संशय येऊ शकतो, हे हुल्श यांनी ओळखले. पण त्यांनी दोन स्पष्टीकरणे सुचवली. आधीच्या राजांचा दत्तक पुत्र म्हणवून घेणे नंदिवर्मांना राजकारणाच्या दृष्टीने शहाणपणाचे वाटले असेल. किंवा लेखनिकाने केवळ निष्काळजीपणाने “पुत्र” लिहिले; त्याला म्हणायचे होते फक्त “वारसदार”.
प्रजेने निवडलेले राजे
रणांगणामागून रणांगण
उदयेंदिरमचे ताम्रपट त्या सेनापतींच्या मागोमाग एका रणांगणावरून दुसऱ्यावर जातात, “आणि (अशा रीतीने) त्यांनी संपूर्ण राज्य अनेकदा पल्लव राजांना बहाल केले”. नेलवेलीच्या भयंकर लढाईत शबर राजे उदयन हत्तीवर बसून त्यांच्यावर चालून आले. सेनापतींनी उदयनांचे मस्तक फोडले, आणि त्यांचा ध्वज हिसकावून घेतला: मोरपिसाऱ्यापासून बनवलेला एक आरसा. उत्तरेत त्यांनी एका निषाद प्रमुखांचा पाठलाग केला. “फार बलवान होण्याच्या इच्छेने” हे प्रमुख अश्वमेधाच्या घोड्यामागे धावत होते. सेनापतींनी त्यांना विष्णुराज यांच्या प्रदेशातून हुसकावून लावले, आणि मोत्यांचे हार, सोन्याचा अपार ढीग आणि हत्ती ताब्यात घेतले. काली देवी ज्याचे रक्षण करत होती, तो किलिदुर्गचा किल्ला त्यांनी उद्ध्वस्त केला. आणि मण्णैकुडी गावी पांड्य सैन्याचा पराभव केला.
प्रजेने निवडलेले राजे
कांचीचे स्वामी
उत्तरेकडून आणखी एक दावा आला. एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार यांच्या वाचनात, पल्लवांनी आपले स्वातंत्र्य प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न केला; पण राष्ट्रकूट राजे दंतिदुर्ग यांच्या जोमदार कारवाईने तो प्रयत्न फसला. वेरूळच्या दशावतार लेण्यात दंतिदुर्गांचा एक शिलालेख आहे, आणि त्यात त्यांची ही बढाई आहे. त्यांनी “केवळ दंडानेच” वल्लभांचे सैन्य जिंकले, असा त्याचा दावा आहे; रा. गो. भांडारकर या वल्लभांना शेवटचे चालुक्य राजे दुसरे कीर्तिवर्मा मानतात. त्यांनी कांचीचे स्वामी, कलिंग, कोसल आणि श्रीशैल प्रदेशाचे स्वामी, आणि माळवा, लाट आणि टंक येथले राजे आपल्या अधीन केले, असे शिलालेख म्हणतो. कांचीच्या स्वामींचे नाव तो देत नाही. दंतिदुर्गांचे एक दानपत्र शके ६७५, म्हणजे इ.स. ७५३, या वर्षीचे आहे. दंतिदुर्गांचा उदय ‘राष्ट्रकूट’ या पुस्तकात, ‘दंतिदुर्ग आणि उज्जयिनीतील महादान’ या कथेत पूर्ण सांगितला आहे. आणि याबरोबर, अय्यंगार यांच्या शब्दांत, “पल्लवांचे वैभव लयाला जाते.”
प्रजेने निवडलेले राजे
पळून जाणारे राजे
पांड्य राजांची एका पल्लवमल्लांविषयी आपली स्वतःची कहाणी होती. त्यांचे वेळ्विकुडीचे दानपत्र एका पांड्य राजांचे गुणगान गाते; दानपत्र त्यांना राजसिंह म्हणते. रणांगणावर, ते म्हणते, समोर कोण उभे आहे हेच त्यांच्या शत्रूला कळेना: “हा अर्जुन आहे? की राक्षस? हा शिव आहे? विष्णू आहे? की रागाने आलेला इंद्र?” आणि म्हणून “घाबरलेले राजे पल्लवमल्ल पळून जातात”. कुलुंबूर येथे, दानपत्र पुढे सांगते, एका पांड्य राजांनी “पल्लव (राजांचे) तेज हिरावून घेतले”, आणि असंख्य प्रचंड हत्ती आणि घोडे घेतले. हे कोणत्या पल्लव राजांविषयी आहे, ते दानपत्र सांगत नाही. नंदिवर्मांच्या स्वतःच्या ताम्रपटांना पळून जाण्याची काहीच खबर नाही. त्यांत त्यांचे राज्य समुद्रापर्यंत चालते, आणि ते चालवणारे राजे युद्धात अर्जुनासारखे, आणि प्रजेला आनंद देण्यात युधिष्ठिरासारखे आहेत. त्यांचे शत्रू, ताम्रपट म्हणतात, “(केवळ) आज्ञांच्या बळावर” नमतात. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ई. हुल्श, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड २, भाग ३ (१८९५), काशाकुडीचे ताम्रपट (क्रमांक ७३, प्रस्तावना, पृष्ठ ३४४, आणि भाषांतर, श्लोक २७-३०, पृष्ठे ३५७-३५८) आणि नंदिवर्मा यांचे उदयेंदिरमचे ताम्रपट (क्रमांक ७४, प्रस्तावना, पृष्ठे ३६३-३६४, आणि भाषांतर, पृष्ठे ३७१-३७२); अन्बिलच्या ताम्रपटांना गोपीनाथ राव यांनी लिहिलेली प्रस्तावना, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड १५ (१९१९-२०), पृष्ठ ५०, टीप; कृष्ण शास्त्री यांनी संपादित केलेले वेळ्विकुडीचे दानपत्र, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड १७ (१९२३-२४), श्लोक ११-१५, पृष्ठ ३०६; एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘द बिगिनिंग्ज ऑफ साउथ इंडियन हिस्टरी’ (१९१८), पृष्ठे २५८-२५९, आणि ‘एन्शंट इंडिया’ (१९११), पृष्ठे ३४-३५; दंतिदुर्गांचा दशावतार शिलालेख, श्लोक २३, जेम्स बर्जेस, ‘द रॉक टेम्पल्स ऑफ एलुरा ऑर वेरूळ’ (१८७७), पृष्ठ ८८, आमच्या स्वतःच्या भाषांतरात; आणि रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे ६२-६३. मि. फौल्क्स यांनी उदयेंदिरमच्या ताम्रपटांत नंदिवर्मा नावाचे दोन राजे, पिता आणि पुत्र, वाचले; हुल्श यांनी एकच राजे वाचले. अय्यंगार देतात त्याप्रमाणे, मद्रासच्या एपिग्राफिस्टचा १९०८ चा अहवाल वेळ्विकुडीचे दानपत्र इ.स. ७६९-७७० चे ठरवतो, आणि कुलुंबूर व शंकरमंगै येथे पल्लवमल्लांचा आणि पल्लवांचा पराभव करणारे राजे म्हणजे त्याचे राजसिंह, असे मानतो.