भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · कांचीचे पल्लव
राजांचे प्रहसन
झिंगलेला साधू
सत्यसोम झिंगलेल्या अवस्थेत रंगमंचावर येतो; सोबत त्याची सखी देवसोमा. तो कापालिक आहे, म्हणजे “कवटीधारी”: भिक्षापात्र म्हणून माणसाची अर्धी कवटी बाळगणारा एक शैव तपस्वी. तो तिला दुसऱ्याच बाईच्या नावाने हाक मारतो, आणि ती रुसते. ही दारू मला अशी वाट का चुकवते, असा तो विचार करतो. आजपासून दारू सोडली, अशी तो शपथ घेतो. देवसोमा त्याच्या पाया पडते: व्रत मोडून तुम्ही आपले पवित्र जीवन धुळीला मिळवू नका! सत्यसोम आनंदाने तिला उचलून धरतो, आणि गाऊ लागतो: आपल्या त्रिशूलधारी प्रभूने शोधून काढले, की मोक्षाचा मार्ग दारूत आणि तरुणीच्या डोळ्यांत आहे. मग तो ज्यांना पाखंडी म्हणतो, त्यांची थट्टा करतो. ब्रह्मचर्य, केस उपटणे, मळके अंग आणि मळकट चिंध्या, यांनी ते जिवांचा छळ करतात. त्यांच्याविषयी बोलून आपली जीभ विटाळली, तो म्हणतो; ती धुऊन स्वच्छ करायला हवी. म्हणून दोघे दुसऱ्या एका गुत्त्याकडे निघतात. हे आहे ‘मत्तविलास’, एक प्रहसन. त्याच्या प्रस्तावनेत सूत्रधार कवींचे नाव सांगतो: पल्लव कुळातले महाराज महेंद्रविक्रमवर्मा, सिंहविष्णुवर्मा यांचे पुत्र. एल. डी. बार्नेट यांनी केलेले याचे भाषांतर १९२८-३० मध्ये प्रसिद्ध झाले. ते या नाटकाला “हास्याने आणि उपहासाने ओतप्रोत” म्हणतात.
राजांचे प्रहसन
माझी कवटी कुठाय?
जाता जाता सत्यसोम कांचीचे गुणगान करतो. देवळांच्या शिखरांवर विसावलेल्या ढगांच्या गडगडाटात इथल्या मृदंगांचा नाद मिसळून जातो. इथला फुलांचा बाजार पाहून वाटते, वसंत ऋतू याच नमुन्यावरून घडवला असावा. आणि हा गुत्ता, तो म्हणतो, म्हणजे यज्ञमंडपच: पाटीचा खांब हा यज्ञस्तंभ, दारू हा सोमरस, आणि पिणारे हे पुरोहित. मग तो भिक्षा मागतो, आणि आतून एक आवाज भिक्षा घ्यायला सांगतो. “घेतो,” तो म्हणतो. “प्रिये, माझी कवटी कुठाय?” कवटी गायब! दोघे गुत्त्यात शोधाशोध करतात. कोणीच ती पाहिलेली नसते. “मी बुडालो! माझे पवित्र जीवन धुळीला मिळाले!” तो खाली कोसळतो आणि डोके बडवून घेतो. मग समाधान पावून उठतो: कवटी म्हणजे नुसती एक खूण होती; नावाने तो अजूनही कापालिकच आहे. कोणी नेली? तिच्यात भाजलेले मांस होते; म्हणून, तो म्हणतो, “एखादा कुत्रा, नाहीतर एखादा बौद्ध भिक्षू”.
राजांचे प्रहसन
भिक्षू नागसेन
हातात भिक्षापात्र घेऊन एक बौद्ध भिक्षू येतो: नागसेन. एका श्रीमंत व्यापाऱ्याकडे मासे-मटणाची भिक्षा नुकतीच झोडून तो आला आहे, आणि स्वतःशीच बोलतो आहे. बुद्धांनी भिक्षूंना सुंदर इमारती, चांगले बिछाने, रुचकर पेये आणि मऊ वस्त्रे यांची परवानगी दिली, तो म्हणतो. मग बायका आणि कडक दारू यांची का नाही? तरुण भिक्षूंवर जळणाऱ्या दुष्ट वडीलधाऱ्या भिक्षूंनीच ते शास्त्रग्रंथांतून खोडून टाकले असणार. तो घाबरट पावलांनी, इकडेतिकडे पाहत घाईघाईने चालला आहे, हे देवसोमेच्या लक्षात येते; आणि त्याने चीवरात काहीतरी लपवले आहे, हे सत्यसोमाला दिसते. नागसेनही त्यांना पाहतो. “अरे, हा तर तो बदमाश कापालिक,” तो म्हणतो, आणि झपाझप निघून जातो. त्याची ही घाईच तो चोर असल्याचा पुरावा आहे, सत्यसोम ओरडतो, आणि त्याची वाट अडवतो: हातात काय आहे ते दाखव! हे तर नुसते भिक्षापात्र, नागसेन म्हणतो. म्हणूनच तर मला ते पाहायचे आहे, सत्यसोम म्हणतो; आणि वस्तू लपवायलाच बुद्धांनी भिक्षूंना लांबलचक चीवरे घालायला लावली, अशी तो थट्टा करतो. “शांतं पापम्!” नागसेन ओरडतो.
राजांचे प्रहसन
झोंबाझोंबी
भांडणासाठी अंगात जोर यावा म्हणून देवसोमा सत्यसोमाला गायीच्या शिंगातून दारू पाजते, स्वतःही पिते, आणि उरलेली नागसेनाला देऊ करते. आम्हाला हे शोभत नाही, भिक्षू म्हणतो, आणि ओठांवरून जीभ फिरवतो. सत्यसोम भिक्षूचीच शिकवण त्याच्यावर उलटवून पाहतो. तुझ्या बुद्धांनी पृथ्वी, समुद्र आणि पर्वत आहेत हेच नाकारले, तो म्हणतो; मग एवढेसे एक पात्र आहे, हे तुला नाकारता येत नाही का? तेही जमत नाही, तेव्हा तो पात्र हिसकावून घ्यायला जातो. नागसेन त्याला झटकून टाकतो, आणि लाथ मारून खाली पाडतो. देवसोमा भिक्षूचे केस उपटायला त्याच्यावर धावून जाते. पण पकडायला काहीच मिळत नाही, कारण बौद्ध भिक्षू डोके मुंडतात; आणि ती खाली पडते. “बुद्धांनी डोके मुंडायची कल्पना काढली, ती बरोबरच होती,” नागसेन स्वतःशीच म्हणतो, आणि तिला हात देऊन उठवतो. आता हा माझ्या सखीचा हात धरतो आहे! सत्यसोम ओरडतो. सगळे एकमेकांशी झोंबाझोंबी करतात, आणि सत्यसोम आरडाओरडा करतो: “ब्राह्मणांवर अत्याचार!” तेवढ्यात बभ्रुकल्प येतो. तो शिवाच्या दुसऱ्या एका पंथाचा तपस्वी आहे. हा आरडाओरडा कशासाठी, तो विचारतो.
राजांचे प्रहसन
पात्र काळे आहे
सत्यसोम भिक्षूवर आपली कवटी चोरल्याचा आरोप करतो. नागसेन आपल्या नियमांची शपथ घेतो: न दिलेले घ्यायचे नाही, खोटे बोलायचे नाही. आमचाही नियम आहे, कधी खोटे बोलायचे नाही, सत्यसोम म्हणतो. दोघांपैकी कोणाचे खरे, हे बभ्रुकल्पाला ठरवता येत नाही. मग देवसोमा भिक्षूच्या चीवरात लपवलेल्या पात्राकडे बोट दाखवते, आणि नागसेन ते काढून दाखवतो. ते काळे आहे; सत्यसोम स्वतःच म्हणतो तसे, “कावळ्याहून काळे”. म्हणजे ते माझे आहे, हे तू मान्य केलेस! भिक्षू म्हणतो. मान्य एवढेच केले, सत्यसोम म्हणतो: रंग बदलण्यात तू पटाईत आहेस. तुझ्या रंगवलेल्या चीवराचा रंग कधीच निघत नाही; मग त्याच्यापासून पात्र कसे सुटेल? देवसोमा आपल्या पात्रासाठी रडते: ते पूर्वी पौर्णिमेच्या चंद्रासारखे उजळ होते, आणि नेहमी दारूच्या वासाने दरवळत असे. “तुझ्याशी किती वेळ हुज्जत घालत बसू?” शेवटी नागसेन म्हणतो. “घ्या, स्वामी.” पण हे भांडण बभ्रुकल्पाच्या आवाक्याबाहेरचे आहे; आपण न्यायालयात जायला हवे, तो म्हणतो. मग कवटीला रामराम, देवसोमा म्हणते. या भिक्षूकडे अनेक विहारांतून आलेली संपत्ती ढिगाने आहे; त्या संपत्तीने तो न्यायालयातल्या अधिकाऱ्यांची तोंडे भरेल. ती तर एका गरीब कापालिकाची सेविका; त्याची सारी संपत्ती म्हणजे सापाची एक कात आणि पवित्र भस्म. प्रामाणिक माणसाला कसली भीती, सत्यसोम म्हणतो, आणि सगळे निघतात.
राजांचे प्रहसन
वेडा आणि कुत्रा
वाटेत एक वेडा धावत येतो. कवटीभर भाजलेले मांस घेऊन पळालेल्या एका कुत्र्यावर तो ओरडतो आहे. कुत्रा कवटी टाकून देतो. वेडा त्यातल्या मांसाचा एक घास खातो. आपल्या पोटात शंभर पिशाचे स्वार झाली आहेत, अशी बडबड करतो. मग कवटी इकडेतिकडे देऊ करत फिरतो, आणि शेवटी सत्यसोमाच्या पायांवर लोटांगण घालतो. “आमची कवटी!” सत्यसोम ओरडतो, आणि ती घ्यायला हात पुढे करतो. वेडा ती पुन्हा हिसकावतो आणि चालू लागतो; सगळे त्याची वाट अडवतात. हे तर सोन्याचे पात्र आहे, तो म्हणतो; ते सोनाराने घडवले आहे, “सोनेरी चीवर घालणाऱ्या त्या माणसाने”. “हा वेडा आहे का?” नागसेन विचारतो. “सारखा सारखा तो ‘वेडा’ शब्द कानावर येतोय,” वेडा म्हणतो. “हे घे, आणि मला तो वेडा दाखव.” तो कवटी सत्यसोमाच्या हातात देतो. तो पाहा, भिंतीआड लपलाय, सत्यसोम म्हणतो; पकडा त्याला! आणि वेडा घाईघाईने निघून जातो.
राजांचे प्रहसन
पुन्हा मित्र
सत्यसोम आपल्या कवटीला कवटाळतो. प्रतिस्पर्ध्याच्या लाभाने आपल्याला आनंद झाला, नागसेन म्हणतो. निर्दोषाला भीती नसते, बभ्रुकल्प स्वतःशी म्हणतो; कारण हा भिक्षू आज वाघाच्या जबड्यातून सुटला आहे. जाताना तो इच्छा व्यक्त करतो: ज्या भांडणाने हे दोघे दुरावले, त्याचेच त्यांच्यात कधीही न संपणारे प्रेम होवो. मग सत्यसोम नागसेनाला विनंती करतो: माझ्याकडून काही अपराध झाला असेल, तर क्षमा कर. त्यासाठी विनंती कशाला? भिक्षू म्हणतो. ते मित्र म्हणून निरोप घेतात: “येतो, महाराज; पुन्हा भेटू!” “देवसोमे, प्रिये, चल, जाऊ या,” सत्यसोम म्हणतो. आणि नाटक एका आशीर्वादाने संपते: अग्नी आहुती स्वर्गापर्यंत पोहोचवो, गायी भरपूर दूध देवोत, आणि ब्राह्मण वेदांचे अध्ययन करोत. आकाशात सूर्य-चंद्र तळपत आहेत तोवर शत्रुमल्ल हे जगाचे चांगले राजे असोत; शत्रुमल्ल म्हणजे शत्रूंशी झुंजणारे मल्ल, ज्यांच्या सामर्थ्याने शत्रू शांत झाले आहेत. ही कथा पुढील ग्रंथावरून सांगितली आहे: एल. डी. बार्नेट, ‘मत्त-विलास: अ फार्स बाय महेंद्र-विक्रम-वर्मन’, भाषांतर, ‘बुलेटिन ऑफ द स्कूल ऑफ ओरिएंटल स्टडीज’ खंड ५ (१९२८-३०), पृष्ठे ६९८-७१७, प्रस्तावना आणि संपूर्ण नाटक; काही ओळी (सूत्रधाराने सांगितलेले कवींचे नाव, कांचीचे वर्णन, “माझी कवटी कुठाय?” आणि शेवटची ओळ) विकिस्रोतावरील संस्कृत पाठावरून आमच्या स्वतःच्या शब्दांत.