भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · कांचीचे पल्लव
राजसिंहांचे कैलासनाथ मंदिर
विजेत्यांचे दान
चालुक्य राजे विक्रमादित्य यांनी आपल्या वैऱ्यांची, पल्लवांची, नगरी कांची जिंकली होती. तिथे शिवाचे एक भव्य दगडी मंदिर उभे होते: राजसिंहेश्वर; आज त्याला कैलासनाथ म्हणतात. विक्रमादित्यांनी त्याच्या धनाची पाहणी केली. मग, त्यांनी मंदिराच्या एका खांबावर कोरवलेला छोटा लेख सांगतो, त्यांनी ते धन “पुन्हा देवाला दिले”. लेख इशाराही देतो: जो कोणी ही अक्षरे आणि राजांचे हे दान नष्ट करील, तो नगरीच्या सभेतल्या माणसांना मारणाऱ्यांच्या लोकात जाईल. एक चालुक्य दानपत्र त्यांच्या युद्धाची कहाणी सांगते. आपले “स्वाभाविक शत्रू” पल्लव यांना मुळापासून उपटून टाकायचा त्यांनी निश्चय केला, आणि मोठ्या वेगाने ते तुंडक प्रदेशात पोहोचले. पल्लव राजे त्यांना सामोरे आले, आणि हरून पळाले. विक्रमादित्यांनी पल्लव राजांची वाद्ये, ध्वज, हत्ती आणि “माणकांचा ढीग” ताब्यात घेतला. मग ते कांचीचा विध्वंस न करता नगरीत शिरले, आणि त्यांनी राजसिंहेश्वराच्या दगडी मंदिराला “सोन्याच्या राशी” दिल्या. ही भेट ‘बदामीचे चालुक्य’ या पुस्तकात, ‘एका मंदिरात दोन राज्ये’ या कथेत पूर्ण सांगितली आहे.
राजसिंहांचे कैलासनाथ मंदिर
गाभाऱ्याभोवतीचे श्लोक
विजेत्यांनी काय वाचवले होते? मंदिर स्वतःच आपली कहाणी सांगते. त्याच्या मुख्य गाभाऱ्याभोवती, बाहेरून, ग्रॅनाइटच्या शिळांवर बारा संस्कृत श्लोक कोरलेले आहेत. ब्रह्मदेवापर्यंत जाणाऱ्या एका पौराणिक वंशावळीनंतर ते बांधणाऱ्यांच्या वडिलांचे नाव सांगतात: उग्रदंड, “रणरसिकाच्या नगरीचा विध्वंस करणारे”. त्यांचे पुत्र राजसिंह. त्यांनी हे शिवमंदिर बांधले, आणि त्याला आपलेच नाव दिले: राजसिंह-पल्लवेश्वर, किंवा राजसिंहेश्वर. श्लोक म्हणतात, आपण जिंकलेले सारे जग ते भोगत होते; बंडखोरांना मारत होते, आणि राजांना नमवत होते. तेव्हा त्यांनी शिवाचे हे अद्भुत घर उभारले. या दगडी मंदिरात शिवाने दीर्घकाळ वास करावा, अशी श्लोक प्रार्थना करतात. हे मंदिर “आपल्या शिखराने ढगांना स्पर्श करते”, आणि “कैलासाचे सौंदर्य हिरावून घेते”. धाडसी शत्रूंच्या हत्तींसाठी ते बांधणारे राजसिंह जणू एक “राजसी सिंह”च होते.
राजसिंहांचे कैलासनाथ मंदिर
आकाशवाणी
श्लोक त्यांच्या पदव्यांनी त्यांचे गुणगान करतात: अत्यंतकाम, श्रीभर आणि रणजय. त्यांनी शत्रूंच्या झुंडी चिरडल्या, आणि ते शैव मार्गाने चालले. कामदेवासारखे त्यांनी सुसंस्कृत स्त्रियांना गुपचूप मोहित केले; इंद्रासारखे वेदमार्गाने चालणाऱ्यांचे रक्षण केले; कुबेरासारखे सज्जनांना विपुल धनाने संतुष्ट केले. भुवई वाकडी करण्याइतक्या वेळात त्यांनी गर्विष्ठ राजपुत्रांना नमवले. मग येते सर्वांत धाडसी बढाई. प्राचीन कृतयुगात, श्लोक म्हणतात, देवांना पाहणाऱ्या दुष्यंतांसारख्या राजांना देहरहित आकाशवाणी ऐकू येत असे; त्यात काही नवल नव्हते. पण आता कलियुग आहे, “ज्यापासून सद्गुण दूर राहतात”; माणसांना गिळणारा एक राक्षस. “पण अहा! हे अत्यंत आश्चर्याचे आहे, की श्रीभरांनी ती वाणी” आजही ऐकली. पापाच्या सागरात बुडणाऱ्या लोकांना वाचवण्यासाठी, श्लोक पुढे म्हणतात, ते विष्णूसारखे जन्माला आले.
राजसिंहांचे कैलासनाथ मंदिर
गाभाऱ्यापलीकडे
गाभाऱ्याभोवतीचे श्लोक कांचीच्याही पलीकडे पोचतात. त्यांचा शेवटचा श्लोक पनमलै येथील एका लेण्यात शब्दशः तसाच पुन्हा सापडला. यावरून ई. हुल्श यांनी निष्कर्ष काढला, की ते लेणेही कदाचित राजसिंहांनीच खोदवले असावे, आणि त्यांच्या काळात पल्लवांचे राज्य दक्षिणेला पनमलैपर्यंत होते. आत, गाभाऱ्याच्या प्राकाराभोवती, राजसिंह राजांच्या आणखी कित्येक शंभर पदव्या चार थरांत कोरलेल्या आहेत. फक्त ग्रॅनाइटचा थर नीट टिकला आहे. वाळूच्या दगडाचे तीन थर ठिबकणाऱ्या पाण्याने आणि चुन्याच्या सफेदीने झिजले आहेत; एक तर जवळजवळ पूर्णच. या पदव्या एकाच वेळी कोरल्या गेल्या नाहीत. ग्रॅनाइटच्या थरात जिथे शब्दांना काही अर्थ लागत नाही, तिथे वाळूच्या दगडाच्या एका थरात योग्य पाठ सापडतो. यावरून हुल्श यांनी दाखवून दिले, की वाळूच्या दगडाचा तो थर राजसिंहांच्या स्वतःच्या काळात कोरला गेला. ग्रॅनाइटचा थर ही नंतरची प्रत आहे, त्यांच्या कोणा वंशजांनी करवलेली.
राजसिंहांचे कैलासनाथ मंदिर
पुत्र आणि राणी
मुख्य गाभाऱ्यासमोर एक लहान देऊळ आहे. त्याचे श्लोक तीनदा सांगतात, की राजसिंहांचे पुत्र महेंद्रवर्मा यांनी वडिलांच्या मंदिराशेजारी हे शिवमंदिर बांधले, आणि त्याला आपले नाव दिले. हे श्लोक राजसिंहांच्या वडिलांचेही, लोकादित्य या दुसऱ्या नावाने, गुणगान करतात: “सूर्याची उष्णता चिखल सुकवते, तसे त्यांच्या पराक्रमाने रणरसिकाचे सैन्य सुकवून टाकले.” आणखी एका लहान देवळावर एका स्त्रीसाठी श्लोक आहेत. रंगपताका, “स्त्रियांची ध्वजा”, शत्रूंची हृदये विदीर्ण करणारे राजे नरसिंहविष्णू यांच्या आवडत्या झाल्या होत्या. त्यांचे स्थान इतके उंच होते, श्लोक म्हणतात, की त्या जणू खुद्द लक्ष्मीचा गर्व उतरवत होत्या. आणि त्यांनी शिवाचे हे सुंदर निवासस्थान बांधवले. पाचव्या कोनाड्यात आणखी एका स्त्रीचेही श्लोक आहेत; पण त्यांचे नाव लुप्त झाले आहे.
राजसिंहांचे कैलासनाथ मंदिर
कोणी बांधले, आणि कधी?
मंदिराचे श्लोक त्याच्या निर्मात्यांना राजसिंह म्हणतात. चालुक्य दानपत्र त्यांना नरसिंहपोतवर्मा म्हणते. त्यांनी राज्य केले तरी केव्हा? ज्यांच्या आवडत्या स्त्रीने ते देऊळ बांधले, ते राजे नरसिंहविष्णू म्हणजे दुसऱ्या नावाने राजसिंहच असणे असंभव नाही, असे हुल्श यांना वाटले. या अंदाजावर त्यांनी मंदिराचा काळ सुमारे इ.स. ५५० ठरवला. अलेक्झांडर रिआ यांनी वेगळा तर्क केला. चालुक्यांचे ते सोने मंदिरातल्या मूर्तींसाठी होते, असे मानण्याकडे त्यांचा कल होता. तसे असेल, तर ती शिल्पे नरसिंहपोतवर्मांच्या कारकिर्दीत, सुमारे सहाव्या शतकाच्या अखेरीस, घडली. आणि इमारत त्याहूनही जुनी; कारण बांधकामाचे सांधे शिल्पांच्या आरपार जातात: प्रत्येक दगड जागी बसवल्यानंतरच ही शिल्पे कोरली गेली. रिआ यांनी हे मंदिर सर्व पल्लव वास्तूंत सर्वांत महत्त्वाचे म्हटले; त्यात “शैव पुराणकथांतील प्रमुख कथांची संपूर्ण मालिका” आहे. आणि त्यांच्या लक्षात आले, की त्यातल्या काही मूर्तींच्या कानांना छिद्रे आहेत, “कोणत्या तरी धातूचा अलंकार अडकवण्यासाठी केलेली, हे उघड आहे”. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ई. हुल्श, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड १ (१८९०), क्रमांक २४-३१, पृष्ठे ८-१४, २३ आणि २४, आणि परिशिष्टातले दुसरे कीर्तिवर्मा यांचे वोक्कलेरी दानपत्र; हुल्श यांनी संपादित केलेला विक्रमादित्यांचा कांचीचा शिलालेख, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ३ (१८९४-९५), क्रमांक ४८; आणि अलेक्झांडर रिआ, ‘पल्लव आर्किटेक्चर’ (आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, न्यू इम्पीरियल सिरीज ३४, १९०९), पृष्ठे ७-८ आणि १०. दानपत्र हरलेल्या पल्लव राजांचे नाव नंदिपोतवर्मा असे देते, आणि त्यांना हरवणाऱ्या चालुक्य राजांना हुल्श दुसरे विक्रमादित्य म्हणतात. मंदिरातले पल्लव शिलालेख डॉ. बर्जेस यांना १८८३ मध्ये सापडले, आणि हुल्श यांनी १८८७ मध्ये प्रत्यक्ष जागी जाऊन त्यांच्या प्रती तपासल्या. हुल्श यांनी राजसिंह म्हणजे सिंहविष्णू असे ओळखले; त्याआधी त्यांनी त्यांचा संबंध एका पल्लव दानपत्रातल्या पहिल्या नरसिंहवर्मांशी जोडला होता. रिआ यांनी शैलीवरून हे मंदिर मामल्लपुरमच्या रथांपेक्षा जुने ठरवले.