भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · कांचीचे पल्लव
वातापी घेणारे राजे
“वातापी घेणारे”
एका पल्लव राजांनी आपण जिंकलेल्या एका नगरीवरून स्वतःचे नवे नाव घेतले. तिरुक्कळुक्कुंरम येथील एक शिलालेख दाखवतो, की पहिले नरसिंहवर्मा स्वतःला वातापी-कोंड म्हणवत, म्हणजे “वातापी घेणारे”. वातापी ही पश्चिमी चालुक्यांची राजधानी. नरसिंहवर्मांनी मामल्लपुरम येथील लेणी-मंदिरे खोदवली. ते पहिले महेंद्रवर्मा यांचे पुत्र, आणि सिंहविष्णूंचे नातू. त्यांच्या नातवांचे दानपत्र, कूरम ताम्रपट, त्यांचे गुणगान करताना म्हणते, ते जणू “साक्षात भगवान नरसिंह”, राजपुत्राच्या रूपाने पृथ्वीवर उतरलेले. ताम्रपट सांगतात, त्यांनी चोळ, केरळ, कळभ्र आणि पांड्य यांना पुन्हा पुन्हा हरवले. परियल, मणिमंगल, सुरमार आणि इतर लढायांत त्यांनी चालुक्य राजे पुलकेशी यांना पाठ दाखवायला लावली. आणि त्या पाठीवर, “जणू ताम्रपटावर”, त्यांनी “विजय” या शब्दाची तीन अक्षरे लिहिली.
वातापी घेणारे राजे
अगस्त्यांसारखे
आणि, ताम्रपट म्हणतात, त्यांनी वातापी नगरीचा विनाश केला; जसा “कुंभातून जन्मलेल्या” अगस्त्य ऋषींनी त्याच नावाच्या वातापी राक्षसाचा विनाश केला होता. नंदिवर्मा नावाच्या राजांसाठी कोरलेली नंतरची पल्लव दानपत्रे हीच गोष्ट पुन्हा सांगतात. उदयेंदिरमच्या ताम्रपटांत तीच नगरी, तेच अगस्त्य आणि तोच राक्षस येतात. काशाकुडीचे ताम्रपट या विजयाशेजारी आणखी एक विजय ठेवतात: लंका जिंकून त्यांनी रामाच्या कीर्तीलाही मागे टाकले, आणि वातापी जिंकून अगस्त्यांचे अनुकरण केले. कूरम ताम्रपट हे युद्ध पुढच्या पिढ्यांपर्यंत नेतात. ते म्हणतात, नरसिंहवर्मांचे नातू पहिले परमेश्वरवर्मा यांनी एका भयंकर लढाईत विक्रमादित्यांना पळवून लावले. “ज्यांचे सैन्य कित्येक लाखांचे होते”, ते विक्रमादित्य “फक्त एका चिंधीने अंग झाकून” पळाले. उदयेंदिरमचे ताम्रपट म्हणतात, परमेश्वरवर्मांनी पेरुवळनल्लूरच्या लढाईत “वल्लभांच्या सैन्याचा” पराभव केला. कूरम ताम्रपटांचे संपादक ई. हुल्श यांना वाटले, की हरलेले पुलकेशी म्हणजे दुसरे पुलकेशी असणे अधिक संभवनीय आहे. या मताला त्यांना ताम्रपटांतच दुजोरा मिळाला: नरसिंहवर्मांच्या नातवांनी पळवून लावलेले विक्रमादित्य हे दुसऱ्या पुलकेशींचे पुत्र होते.
वातापी घेणारे राजे
दुसऱ्या बाजूची बढाई
चालुक्यही आपल्या शत्रूंना जिंकल्याची बढाई मारत. दुसऱ्या पुलकेशींचे एक दानपत्र म्हणते, त्यांनी पल्लवांच्या प्रमुखांना आपला पराक्रम कांचीपुरच्या तटांमागे लपवायला लावले. त्यांचे पुत्र पहिले विक्रमादित्य यांचे एक दानपत्र म्हणते, त्यांनी परमेश्वरवर्मांना जिंकले. त्यांनी कांची घेतली; “जिचे प्रचंड तट ओलांडता न येणारे आणि फोडायला कठीण होते”, आणि जिच्याभोवती तळ न लागणारा खोल खंदक होता. पल्लवांचे ताम्रपट वातापी घेण्याचे श्रेय खुद्द राजांना देतात. एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार यांनी ते वेगळे सांगितले: पल्लवांच्या सेनापतींपैकी एक चालुक्यांची राजधानी बदामीवर चालून गेला. त्याने ती इतकी पूर्णपणे उद्ध्वस्त केली, की पुलकेशींनंतर तेरा वर्षे गादी रिकामी राहिली. वातापीच्या पाडावाची पूर्ण कथा चालुक्यांच्या बाजूने ‘बदामीचे चालुक्य’ या पुस्तकात, ‘वातापीचा पाडाव’ या कथेत सांगितली आहे. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ई. हुल्श, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड १ (१८९०), पहिले परमेश्वरवर्मा यांचे कूरम ताम्रपट, पृष्ठे १०-११ आणि १४४-१४५, भाषांतरासह, ओळी १२-१७; हुल्श, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड २, भाग ३ (१८९५), काशाकुडीचे ताम्रपट, पृष्ठे ३४३ आणि ३५६, आणि उदयेंदिरमचे ताम्रपट, पृष्ठे ३७०-३७१; फ्लीट यांनी दिलेली बदामीच्या पल्लव भग्न लेखाची माहिती, ‘इंडियन अँटिक्वरी’, खंड ९ (१८८०), पृष्ठे ९९-१००; आणि एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘एन्शंट इंडिया’ (१९११), पृष्ठे २६-२७. हुल्श यांनी आधी नरसिंहवर्मांचे शत्रू पहिले पुलकेशी मानले होते. एका मताप्रमाणे पहिल्या पुलकेशींनी वातापी “पल्लवांकडून हिसकावून घेऊन” चालुक्यांची राजधानी केली होती. हुल्श दुसऱ्या पुलकेशींचा काळ शके ५३२ आणि ५५६ असा देतात. १८७६-७७ मध्ये बदामीतल्या शिलालेखांची तपासणी करताना जे. एफ. फ्लीट यांनी एका खडकावरचा पल्लवांचा एक भग्न लेख उतरवून घेतला. त्यात वातापीचे नाव आहे, आणि “राजांमधले अग्रणी पल्लव” असा उल्लेख आहे. वातापी आधी पल्लवांचा बालेकिल्ला होता, असे फ्लीट मानत.