भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · कांचीचे पल्लव
विटा, लाकूड, धातू, चुन्याविना मंदिरे
छोट्या टेकडीतले देवालय
दक्षिण अर्काट जिल्ह्यात मंडगप्पट्टू गावाजवळ एक छोटी टेकडी आहे. तिच्या कातळात एक देवालय खोदलेले आहे. त्याच्या मागच्या भिंतीत तीन कोनाडे आहेत: ब्रह्मदेव, ईश्वर आणि विष्णू यांच्यासाठी. देवालयाच्या दोन्ही बाजूंना एकेक द्वारपाल कोरलेला आहे. पल्लव राजे पहिले महेंद्रवर्मा यांची मानली जाणारी काही कातळातली देवालये आहेत. उजवीकडचा द्वारपाल त्यांतल्या द्वारपालांशी अगदी मिळताजुळता आहे. देवालयाच्या दर्शनी भागावर एकच शिलालेख आहे. १९०५ मध्ये तो पहिल्यांदा उतरवून घेतला गेला, तेव्हा तो इतका खराब झाला होता, की राजांचे नाव कोणालाच वाचता आले नाही. तेव्हा तमिळ प्रदेशात ठाऊक असलेली जवळजवळ सगळी कातळातली लेणी महेंद्रवर्मांचीच होती; म्हणून हे लेणेही त्यांचेच असावे, असा अंदाज केला गेला. पण ते कोणाचे, हे दगड स्वतः सांगत नव्हता.
विटा, लाकूड, धातू, चुन्याविना मंदिरे
कातळावरच्या चार ओळी
राजांचे नाव दगडातून मिळवले ते पाँडिचेरीचे एक फ्रेंच प्राध्यापक, जी. जूव्हो-द्युब्रय यांनी. ते मंडगप्पट्टूला एकाहून अधिक वेळा गेले. त्यांनी लेख डोळ्यांनी पाहून त्याच्या प्रती उतरवल्या, त्याचे ठसे घेतले, आणि प्रत्यक्ष कातळावर त्याचा अभ्यास केला. त्यांच्या उत्साहाचे आणि चिकाटीचे भरपूर चीज झाले: त्यांना राजांचे नाव सापडले. मग लष्करी कर्तव्यामुळे त्यांना तिथून जावे लागले. गोपीनाथ राव यांनी वाचन पूर्ण केले आणि ते प्रसिद्ध केले. तो चार ओळींचा एकच संस्कृत श्लोक आहे; काहीसा भग्न झालेला. तो म्हणतो: “विटांविना, लाकडाविना, धातूविना आणि चुन्याविना उभे असलेले हे मंदिर, ब्रह्मदेव, ईश्वर आणि विष्णू यांचे निवासस्थान, राजे विचित्रचित्त यांनी निर्माण करवले.” आणि पल्लावरम येथील दुसऱ्या एका लेण्यातला शिलालेख दाखवतो, की विचित्रचित्त ही पहिले महेंद्रवर्मा यांची एक पदवी होती. अंदाज बरोबर ठरला. देवालय त्यांचेच होते.
विटा, लाकूड, धातू, चुन्याविना मंदिरे
बढाईचा अर्थ
आपल्या मंदिरात काय नाही, याची बढाई राजे का मारतील? गोपीनाथ राव यांचे उत्तर असे: त्यांच्या काळापूर्वी विटा, लाकूड, धातू आणि चुना हेच मंदिरांचे नेहमीचे साहित्य होते. भिंती विटांच्या असाव्यात, चुन्याने लिंपलेल्या; आणि वरचे भाग लाकडाचे, धातूचे खिळे आणि पट्ट्या यांनी जागी धरलेले. मलबार किनाऱ्यावर आजही मंदिरे अशीच बांधली जातात. सातव्या शतकाच्या आधीचे एकही मंदिर दक्षिण भारतात सापडणे कठीण आहे. तरीही त्या शतकाच्या सुरुवातीपासून अनेक मंदिरे एकदम उभी राहतात. त्याआधी फार पूर्वीपासून मंदिरे बांधली जात नसती, तर ती इतक्या अचानक दिसू लागली नसती. म्हणून जुनी मंदिरे सगळी अशाच नाशवंत साहित्याची होती, आणि सगळी पडून नष्ट झाली. हे देवालय महेंद्रवर्मांचे पहिले कातळातले देवालय होते. १८८० मध्ये जेम्स फर्ग्युसन यांनाही अशाच उत्तरापर्यंत यावे लागले होते. दक्षिणेच्या द्राविड शैलीतली, सातव्या शतकाच्या अखेरीआधीची एकही इमारत त्यांना ठाऊक नव्हती. म्हणून, त्यांनी निष्कर्ष काढला, त्याआधीच्या सगळ्या इमारती लाकडाच्या किंवा इतर नाशवंत साहित्याच्या होत्या, आणि नष्ट झाल्या. याचे त्यांना आश्चर्य वाटले, कारण उत्तर भारतात जवळजवळ हजार वर्षे आधीपासून दगड वापरला जात होता. “तरीही वस्तुस्थिती हट्टी असते,” त्यांनी लिहिले.
विटा, लाकूड, धातू, चुन्याविना मंदिरे
कल्पक बुद्धीचे राजे
विचित्रचित्त म्हणजे “जिज्ञासू किंवा कल्पक मनाचे”. गोपीनाथ राव यांच्या मते राजांनी ही पदवी कमावली. सगळे वापरत त्या विटा आणि लाकूड त्यांनी सोडले, आणि एक नवी वाट शोधली: अखंड कातळातून मंदिरे खोदणे. त्यांचे राज्य कृष्णा नदीच्या खूप उत्तरेपर्यंत पसरले होते. तिथे त्यांनी जुनी कातळातली मंदिरे पाहिली असणार, आणि अशा प्रकारे ती शैली त्यांनी दक्षिणेत आणली. दक्षिण भारतात निदान पन्नास कातळातली देवालये ठाऊक आहेत; त्यांपैकी एकही त्यांच्या कारकिर्दीपेक्षा जुने नाही. ही कला पल्लव घराण्याबरोबर जगली, आणि त्यांच्यानंतर नाहीशी झाली. गोपीनाथ राव यांच्या वाचनात त्यांच्या प्रत्येक पदवीमागे एक कारण होते. त्यांनी एक छोटे प्रहसन लिहिले, ‘मत्तविलास’ प्रहसन; त्यावरून त्यांना मत्तविलास म्हणत. ते प्रहसन एका वेड्याची, एका दारुड्या कापालिकाची आणि मांस खाणाऱ्या एका बौद्ध भिक्षूची थट्टा करते. मामंडूर येथील त्यांच्या शिलालेखात या नाटकाचे नाव आहे. त्यांना संकीर्णजाती, म्हणजे “मिश्र जातीचे”, असेही म्हणत; कदाचित त्यांचे आई-वडील वेगवेगळ्या जातींचे होते म्हणून. प्रहसनाचे भाषांतर करणारे एल. डी. बार्नेट त्यांच्या आणखी दोन पदव्या नोंदवतात: गुणभर, म्हणजे “गुणांचे भांडार”, आणि शत्रुमल्ल, म्हणजे “शत्रूंशी झुंजणारे मल्ल”.
विटा, लाकूड, धातू, चुन्याविना मंदिरे
छिन्नीने घडवलेला देह
कावेरीच्या काठी त्रिशिरापल्ली येथे एका लेणी-मंदिराच्या दोन खांबांवर संस्कृत श्लोक कोरलेले आहेत. ते गुणभर नावाच्या राजांविषयी सांगतात; त्यांना शत्रुमल्ल आणि सत्यसंध असेही म्हणत. त्यांनी डोंगराच्या माथ्यावर शिवाचे एक मंदिर बांधले, आणि त्यात एक लिंग आणि स्वतःची एक मूर्ती स्थापली. डावा खांब कावेरीला “पल्लवांची प्रिया” म्हणतो, आणि अक्षरे पल्लवांच्या लेखांतल्या अक्षरांसारखी आहेत. म्हणून हे श्लोक संपादित करणारे हुल्श यांनी ठरवले, की गुणभर फार संभवतः चोळ देशावर राज्य करणारे एक पल्लव राजपुत्र होते. एक श्लोक खेळकर आहे. कवीला वाटते, नद्यांची आवड असलेला शिव सुंदर कावेरीच्या प्रेमात पडेल, अशी पार्वतीला भीती वाटली. म्हणून तिने माहेर सोडले, आणि ती कायमची या डोंगरावर येऊन राहिली; आणि ती नदीला “पल्लवांची प्रिया”, म्हणजे दुसऱ्याची पत्नी, म्हणते. श्लोक पुढे सांगतात, हा डोंगर जणू चोळ प्रांताचा मुकुट आहे, आणि हे मंदिर त्यातले मुख्य रत्न. आणि ते शेवटी म्हणतात: “दगडी छिन्नीने सत्यसंधांचा एक भौतिक देह घडवला गेला, आणि त्याच छिन्नीने त्यांच्या कीर्तीचा एक शाश्वत देह निर्माण झाला.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: गोपीनाथ राव यांनी संपादित केलेला विचित्रचित्त यांचा मंडगप्पट्टूचा शिलालेख, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड १७ (१९२३-२४), पृष्ठे १४-१७; ई. हुल्श, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड १ (१८९०), त्रिशिरापल्लीच्या लेण्यातले लेख, पृष्ठे २९-३०; जेम्स फर्ग्युसन आणि जेम्स बर्जेस, ‘द केव्ह टेम्पल्स ऑफ इंडिया’ (१८८०), पृष्ठे ११०-११२; आणि एल. डी. बार्नेट, ‘मत्त-विलास: अ फार्स बाय महेंद्र-विक्रम-वर्मन’, ‘बुलेटिन ऑफ द स्कूल ऑफ ओरिएंटल स्टडीज’ खंड ५ (१९२८-३०), पृष्ठे ६९७-६९८. १९०५ मध्ये या लेण्याविषयी पहिला अंदाज वेंकय्या यांनी केला; त्यांना ते अपूर्ण वाटले. जूव्हो-द्युब्रय कोचीन चायनाला निघून गेले. बार्नेट राजांना महेंद्रविक्रमवर्मा, सिंहविष्णूंचे पुत्र, म्हणतात, आणि संकीर्णजाती ही अनिश्चित अर्थाची पदवी मानतात. फर्ग्युसन यांनी महावल्लीपूर येथील कातळकामे द्राविड शैलीची सर्वांत जुनी ज्ञात उदाहरणे मानली.