भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · राष्ट्रकूट
अमोघवर्षांची स्वतःची कहाणी
ज्योतिष्यांचे भाकीत
पुत्राचा जन्म झाला, तेव्हा ज्योतिष्यांनी त्यांचे भविष्य वर्तवले. ते म्हणाले, “हे अजिंक्य असतील. हिमालय आणि सेतू यांच्यामधल्या, समुद्राने वेढलेल्या पृथ्वीचा हे उपभोग घेतील.” युद्धात ज्या शत्रूंना ते बांधतील, त्यांना ते सोडून देतील. पण ते शत्रू असंतुष्टच राहिले, तर बेड्यांतून त्यांची सुटका “केवळ त्यांची राख होऊनच” होईल. हे बाळ म्हणजे राष्ट्रकूट राजे तिसरे गोविंद यांचे पुत्र; पुढे ते पहिले अमोघवर्ष म्हणून राज्य करणार होते. हे शब्द त्यांच्या स्वतःच्या लेखातले आहेत. तो लेख म्हणजे एका कडीत ओवलेले तीन ताम्रपट; ते संजाणला सापडले, आणि त्यांच्यावर शके ७९३, म्हणजे इ.स. ८७१, ही तारीख आहे. त्यांच्या मुद्रेवर गरुड आहे, दोन्ही हातांत एकेक साप धरलेला; आणि त्याच्या खाली राजांचे नाव. ताम्रपट या बाळाला “पृथ्वीचे स्वामी महाराज-सर्व” म्हणतो. रा. गो. भांडारकरांनी सर्व हेच त्यांचे स्वतःचे नाव मानले. जे. एफ. फ्लीट यांच्या मते अमोघवर्ष ही केवळ एक पदवी होती.
अमोघवर्षांची स्वतःची कहाणी
कलियुग आत शिरते
ताम्रपट म्हणतो, तिसऱ्या गोविंदांनी विचार केला: “माझी कीर्ती तिन्ही लोकांत भरून राहिली आहे, आणि माझा अद्वितीय पुत्र हा भार पेलायला समर्थ आहे.” “आता काय करायला मी या जगात राहू?” असे म्हणून ते आपल्या कीर्तीच्या पाठोपाठ स्वर्गाला गेले. आता अमोघवर्ष सिंहासनावर बसले. पण ताम्रपटातले कलियुग कुटिल आणि कपटी आहे. त्याने हे नवे राज्य आणि त्याचे धर्मनिष्ठ राजे पाहिले. ताम्रपटाच्या शब्दांत, “कृतयुग” सुरू होत आहे, हे पाहून ते दुःखी झाले. म्हणून ते चोरपावलांनी आत शिरले, आणि त्याने राजांचे स्वतःचे मांडलिक, मंत्री आणि नातलग फितवले. त्यांनी खोट्या शपथा घेऊन कपटी सल्ले दिले, आणि स्वामींचे ऐकणे सोडले. आपल्या मर्जीने त्यांनी राजांच्या योग्य अधिकाऱ्यांना ठार केले, आणि सगळे काही स्वतःसाठी बळकावले. “‘परस्त्री म्हणजे मुलगी किंवा बहीण’, असा भेदच उरला नाही; जणू पशूच.” ताम्रपट म्हणतो, सदाचार लोपला.
अमोघवर्षांची स्वतःची कहाणी
सूर्य पुन्हा उगवतो
ताम्रपट म्हणतो, सूर्य मावळला की चंद्र आणि तारे जणू उगवल्यासारखे चमकू लागतात; बलवान दूर असेपर्यंतच कुटिल डोके वर काढतात. मग रट्टांचा सूर्य पुन्हा उगवला. आर्य पातालमल्ल यांनी राजांना मदत केली, असे ताम्रपट सांगतो; दे. रा. भांडारकरांनी ताम्रपट संपादित केला, तेव्हा पातालमल्लांबद्दल इतर काहीच माहीत नव्हते. पिढ्यानपिढ्या बंड पेटवत आलेल्या लोकांचा राजांनी नाश केला; जसा औषध रोगाचा, आणि अग्नी सुक्या इंधनाचा नाश करतो. त्यांच्या क्रोधाच्या आगीत शत्रूंची राख झाली; जे त्यांच्या पायांवर पडले, त्यांची भरभराट झाली. ताम्रपट म्हणतो, त्यांच्या दाराशी शत्रू देशांच्या स्वामींना द्वारपालांच्या एकामागून एक तुकड्या बाहेरच बसवून ठेवतात; ते दरबाराच्या वेळेची वाट पाहत ताटकळतात. रत्ने-मोत्यांनी मढवलेल्या आपल्या गणिका आणि आपले हत्ती आता कधीच परत मिळणार नाहीत, हे पाहून ते खचून जातात. अमोघवर्षांच्या दीर्घ कारकिर्दीचा बराच काळ वेंगीच्या पूर्वेकडच्या चालुक्य राजांशी युद्धांत गेला. त्यांनी त्या घराण्याच्या अनेक राजपुत्रांना ठार केलेले दिसते; एक दानपत्र म्हणते, त्यांनी चालुक्यांना “जाळले”. घराण्यातल्या एका नंतरच्या राजांचे दानपत्र या युद्धाची एक भयाण प्रतिमा देते. ते म्हणते, विंगवल्ली येथे अमोघवर्षांनी यमाला “अपूर्व पक्वान्नांच्या घासांनी” तृप्त केले, आणि ती पक्वान्ने म्हणजे चालुक्य. त्या दानपत्राच्या संपादकांनी याचा अर्थ पूर्वेकडच्या चालुक्यांचा दारुण पराभव असा लावला. फ्लीट यांना १८८२ मध्ये एवढेच माहीत होते, की अमोघवर्षांनी चालुक्यांना हरवले, आणि विंगवल्ली येथे चालुक्यांनी त्यांना शांत केले.
अमोघवर्षांची स्वतःची कहाणी
डाव्या हाताचे बोट
संजाणचा ताम्रपट त्यांना वीर-नारायण असेही म्हणतो, आणि त्या नावाने एका दानाची कहाणी सांगतो. ताम्रपट म्हणतो, पूर्वीच्या एका राजपुत्रांनी एका सापाला वाचवण्यासाठी आपला देह दिला. शिबींनी कबुतराला वाचवण्यासाठी आपला देह ससाण्याला दिला. दधीचींनी आपला देह मागणाऱ्याला दिला. पण त्या प्रत्येकाने फक्त एकालाच संतुष्ट केले. “श्रीमान वीर-नारायणांनी (सगळ्या) लोकांवरचे संकट शमवण्यासाठी आपले डाव्या हाताचे बोट महालक्ष्मीला अर्पण केले.” लोकांवरचे कोणतेतरी संकट टाळण्यासाठी राजांनी आपले डाव्या हाताचे बोट कापले, आणि ते देवीला अर्पण केले. ते संकट कोणते, हे दे. रा. भांडारकरांच्या काळी सांगता येत नव्हते; ती देवी कदाचित कोल्हापूरची महालक्ष्मी असावी, असे त्यांना वाटले. ताम्रपट त्यांच्या शेजारी आणखी एका दात्यांना उभे करतो; ते दाते गुप्त वंशातले. “असे सांगतात”, त्या राजांनी आपल्या भावाला ठार मारले, आणि भावाचे राज्य आणि राणी बळकावली. मग त्या “नीचांनी” राणीला “एक लाख, एक कोटी” असे लिहायला लावले. अमोघवर्षांनी मात्र, ताम्रपट म्हणतो, आपले स्वतःचे राज्य एकाहून अधिक वेळा देऊन टाकले; आणि खरे दाते तेच, अशी कीर्ती पसरली तेव्हाही ते संकोचले.
अमोघवर्षांची स्वतःची कहाणी
नगरी आणि मुनी
त्यांची राजधानी मान्यखेट; आजचे मालखेड. घराण्याचे एक दानपत्र सांगते की ही नगरी त्यांनी वसवली, आणि तिने “देवांच्या नगरीला” लाजवले. फ्लीट यांना ती त्यांनीच वसवली, याची खात्री नव्हती; व्हिन्सेंट ए. स्मिथ म्हणतात, त्यांनी आपली राजधानी नाशिकहून तिथे हलवली. संजाणचा ताम्रपट म्हणतो, अमोघवर्ष राज्य करत असताना सहापैकी कोणत्याही ऋतूत पिकांवरचे संकट, मरी किंवा दुष्काळ पाय ठेवू शकत नाही. चार समुद्रांपर्यंतच्या पृथ्वीवर त्यांची मुद्रा उमटली, तेव्हा त्यांच्या गरुडमुद्रेने इतर सगळ्या राजांच्या मुद्रा मोडल्या. एका जैन ग्रंथात ते एका मुनींच्या चरणी दिसतात. जिनसेन या पवित्र जैन मुनींच्या पायांच्या धुळीने त्यांचा मुकुट लालसर झाला, आणि त्यातली रत्ने अधिकच झळाळली. त्या दिवशी आपण पावन झालो, असे राजांना आठवत राहिले. रा. गो. भांडारकरांचा निष्कर्ष असा होता: सगळ्या राष्ट्रकूट राजांमध्ये दिगंबर जैनांचे सर्वांत मोठे आश्रयदाते तेच होते. त्यांनी जैन धर्म स्वीकारला, हे विधान “खरे असावे असे दिसते”.
अमोघवर्षांची स्वतःची कहाणी
कवी-राजांचे ग्रंथ
सदाचरणावरच्या प्रश्नोत्तरांची एक छोटी पुस्तिका आहे, ‘प्रश्नोत्तर-रत्नमालिका’. दिगंबर जैनांच्या मते ती अमोघवर्षांनी लिहिली. त्यांच्या प्रतींच्या शेवटी एक श्लोक आहे; तो म्हणतो, राजांनी गादी सोडल्यावर, “त्यांच्यात वैराग्य वाढल्यामुळे”, ही पुस्तिका लिहिली. ‘कविराजमार्ग’ या कन्नड ग्रंथावर त्यांचे दुसरे नाव, नृपतुंग, आहे, आणि बी. लुइस राइस राजांनाच त्याचे कर्ते मानतात. राइस यांच्या मते ग्रंथातली विधाने एक गोष्ट दाखवतात. राजांना कन्नड लोकांबद्दल आणि कन्नड देशाबद्दल अत्यंत आदर वाटू लागला. कन्नड भाषा आणि साहित्य यांच्याबद्दलही. ग्रंथ म्हणतो, त्यांच्या काळात उत्तम कन्नडचे सार किसुवोलल, कोपण, पुलिगेरे आणि ओंकुंद यांच्या दरम्यानच्या प्रदेशात होते; किसुवोलल म्हणजे पट्टदकल, असे राइस मानतात. आणि हा ग्रंथ राजांच्या आधीच्या कन्नड लेखकांची नावे देतो. एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार यांच्या मते, “नवव्या शतकातला एक ग्रंथ म्हणजे निःसंशय नृपतुंगांचा ‘कविराजमार्ग’.”
अमोघवर्षांची स्वतःची कहाणी
सोडून दिलेले राज्य
दे. रा. भांडारकरांच्या वाचनानुसार, ताम्रपट लिहिले जाण्याआधी अमोघवर्षांनी आपली गादी “एकदा नव्हे, तर एकाहून अधिक वेळा” सोडली होती, आणि ताम्रपट लिहिले गेले तेव्हाही ते राजाचे काम करत होते, हे या ताम्रपटांवरून दिसते. यावरून भांडारकरांनी निष्कर्ष काढला, की त्या काळी राजा काही काळ राज्य सोडून तपस्व्यासारखे जगू शकत असे. स्मिथ यांच्या हकिगतीत, म्हातारपणी अमोघवर्षांनी आपले पुत्र दुसरे कृष्ण यांना गादी दिली, आणि उरलेले थोडे आयुष्य तपश्चर्येत घालवले. त्यांचे स्वतःचे ताम्रपटच हा प्रश्न विचारतात. “जे राज्य काही जण पराक्रमाने भोगतात, काही जण दुसऱ्यांच्या हाती सोपवतात, आणि आणखी काही जण पुन्हा सोडून देतात, त्या अस्थिर राज्याची काय पत्रास? थोरांनी कीर्तीसाठी केवळ दानच टिकवावे.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: दे. रा. भांडारकर यांनी संपादित केलेला पहिले अमोघवर्ष यांचा संजाणचा ताम्रपट, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड १८ (१९२५-२६), पृष्ठे २३५-२३६, २४१-२४२, २५३-२५६; चौथे गोविंद यांचा खंबायतचा ताम्रपट, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ७ (१९०२-०३), पृष्ठे २८-२९, ४३; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे ६७-६९; जे. एफ. फ्लीट, ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ (१८८२), पृष्ठ ३५; व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठे ४४५-४४६; बी. लुइस राइस यांची पंपांच्या ‘विक्रमार्जुनविजय’ला (१८९८) प्रस्तावना, पृष्ठे ८-९, आणि त्यांचे ‘मैसूर अँड कूर्ग फ्रॉम द इन्स्क्रिप्शन्स’ (१९०९), पृष्ठ ७१; आणि एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘एन्शंट इंडिया’ (१९११), पृष्ठ ३१५. रा. गो. भांडारकरांच्या मते त्यांची कारकीर्द शके ७३७ मध्ये सुरू झाली; स्मिथ यांच्या मते ती निदान बासष्ट वर्षे चालली, आणि राइस यांच्या मते ८१५ ते ८७७. मान्यखेट वसवल्याचे विधान वर्ध्याच्या ताम्रपटातले आहे. ब्राह्मण ‘प्रश्नोत्तर’ शंकराचार्यांचे मानतात, आणि श्वेतांबर जैन विमलांचे; एका तिबेटी भाषांतरात ते अमोघवर्ष नावाच्या एका महान राजांचे मानले आहे.