भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · राष्ट्रकूट
बल्हारा, जगातल्या चार थोर राजांपैकी एक
जगातले चार राजे
जगात चार थोर राजे आहेत, यावर भारतातल्या आणि चीनमधल्या लोकांचे एकमत आहे. पहिला मान अरबांच्या राजाचा, बगदादच्या खलिफाचा. तो राजांमध्ये सर्वांत थोर; संपत्तीत आणि दरबाराच्या वैभवात पहिला. चीनचा राजा स्वतःला त्याच्या खालोखाल मानतो. त्याच्यानंतर ग्रीकांचा राजा. “आणि शेवटी बल्हारा, कान टोचलेल्या लोकांचे राजे.” हे लिहिले आहे सुलेमान नावाच्या एका व्यापाऱ्यांनी. ते इराणच्या आखातातून निघाले, आणि त्यांनी भारताच्या आणि चीनच्या अनेक सफरी केल्या. त्यांच्या वृत्तांतावर हिजरी २३७, म्हणजे इ.स. ८५१, हे वर्ष आहे. त्यांच्यानंतर इतर अरब प्रवाशांनी आणि भूगोलकारांनीही बल्हारांबद्दल लिहिले. सुलेमान या राजांचे नाव कुठेच सांगत नाहीत: त्यांच्या मते बल्हारा ही त्या घराण्यातल्या प्रत्येक राजाची पदवी आहे, इराण्यांच्या खुसरोसारखी. ती “विशेषनाम नव्हे”. मग हे राजे होते तरी कोण? पुढच्या शतकांतल्या इतिहासकारांनी हे लेखक वाचले, आणि यावर त्यांच्यात वाद झाला. व्हिन्सेंट ए. स्मिथ यांनी सरळ उत्तर दिले: सुलेमान यांचे बल्हारा म्हणजे राष्ट्रकूट राजे अमोघवर्ष. त्यांनी आपली राजधानी मान्यखेटला हलवली; मान्यखेट म्हणजे “अरब लेखकांचे मानकीर”.
बल्हारा, जगातल्या चार थोर राजांपैकी एक
अरबांचे मित्र
सुलेमान यांच्या वृत्तांतात, भारतातल्या राजांमध्ये बल्हारा सर्वांत श्रेष्ठ आहेत, आणि भारतीय लोक ते मान्य करतात. भारतातला प्रत्येक राजा आपल्या राज्याचा मालक आहे, पण सगळे बल्हारांना मान देतात. त्यांचे दूत जातात तिथे, बल्हारांचा सन्मान म्हणून, त्यांचे अत्यंत आदराने स्वागत होते. अरबांच्या पद्धतीप्रमाणे ते आपल्या सैन्याला नियमित पगार देतात. त्यांच्याकडे पुष्कळ घोडे आणि हत्ती आहेत, आणि अमाप संपत्ती. त्यांचे राज्य समुद्रकिनारी, “कोमकम”ला, म्हणजे कोकणात, सुरू होते. त्या देशाचे राजे दीर्घायुषी असतात; अनेकदा पन्नास पन्नास वर्षे राज्य करतात. बल्हारांच्या देशातल्या लोकांची समजूत अशी आहे: आपले राजे इतके दीर्घ काळ जगतात आणि राज्य करतात, ते केवळ अरबांवरच्या मेहेरबानीमुळे. “सगळ्या राजांमध्ये बल्हारांइतका अरबांचा पक्षपाती दुसरा कोणीच सापडत नाही; आणि त्यांची प्रजाही त्यांचेच अनुकरण करते.” सिराफचे अबू जैद हे नंतरचे एक लेखक. ते स्वतः कधी भारतात गेले नाहीत, पण जे जाऊन आले होते, त्यांना त्यांनी विचारले. त्यांच्या सांगण्यानुसार भारतातले राजे कोणा एका सम्राटाला मानत नाहीत; प्रत्येक जण आपला आपण स्वामी आहे. “तरीही बल्हारांना ‘राजांचे राजे’ ही पदवी आहे.”
बल्हारा, जगातल्या चार थोर राजांपैकी एक
चहूबाजूंना शत्रू
त्या व्यापाऱ्यांच्या वृत्तांतात, बल्हारांची आपल्या भोवतालच्या राजांशी युद्धे चालू असतात, पण ते त्या सगळ्यांहून कितीतरी वरचढ आहेत. त्यांच्यापैकी एक म्हणजे जुर्झचे राजे. इतके उत्तम घोडदळ भारतातल्या दुसऱ्या कोणत्याही राजाकडे नाही. ते अरबांशी मैत्रीने वागत नाहीत, आणि भारतातल्या राजांमध्ये इस्लाम धर्माचा त्यांच्याहून मोठा शत्रू नाही. तरीही चोरांपासून भारतातला सर्वांत सुरक्षित देश त्यांचाच. त्यांच्या पलीकडे रुह्मी नावाचे एक राज्य आहे; ते या दोघांशीही लढते. असे सांगतात, त्याचे राजे लढाईला निघतात तेव्हा त्यांच्यामागे सुमारे ५०,००० हत्ती चालतात. आणि ते फक्त हिवाळ्यातच निघतात, कारण हत्तींना तहान सहन होत नाही. मसूदी हे नंतरचे एक लेखक. ते आणखी एका शत्रूचे नाव घेतात: कनौजचे राजे; त्यांची पदवी बौरा. त्यांच्या चारी बाजूंना लढवय्ये राजे आहेत, म्हणून ते चार सैन्ये ठेवतात; वाऱ्याच्या प्रत्येक दिशेला एकेक. उत्तरेचे सैन्य मुलतानच्या राजाशी आणि सीमेवरच्या मुसलमानांशी लढते. “दक्षिणेचे सैन्य मानकीरचे राजे बल्हारा यांच्याशी लढते.”
बल्हारा, जगातल्या चार थोर राजांपैकी एक
मानकीर, भारताचे मोठे केंद्र
मसूदी यांचा ग्रंथ हिजरी ३३२ मध्ये पूर्वेची आणि पश्चिमेची राष्ट्रे जशी होती, तसे त्यांचे वर्णन करतो. त्यातले बल्हारा अजूनही “आमच्या काळातले भारताचे सर्वांत मोठे राजे” आहेत, आणि हा ग्रंथ त्यांना एक नगरही देतो. “भारताचे मोठे केंद्र” असलेले मानकीर बल्हारा नावाच्या एका राजांना शरण गेले. ते नाव त्यांच्या वारसांकडे आले, आणि ते वारस तिथे “आजपर्यंत” राज्य करतात. मसूदी यांच्या वृत्तांतात, भारतातले अनेक राजे प्रार्थना करताना बल्हारांकडे तोंड करतात, आणि त्यांचे दूत येतात तेव्हा त्यांच्यापुढे याचना करतात. त्यांचे सैनिक आणि हत्ती अगणित आहेत; पण सैनिक बहुतेक पायदळातले, कारण त्यांची राजधानी डोंगरांमध्ये आहे. सिंध आणि भारत यांच्या सगळ्या राजांमध्ये मुसलमानांना त्यांच्याइतका मान दुसरा कोणी देत नाही. त्यांच्या राज्यात इस्लामचा सन्मान होतो, आणि त्याचे रक्षण होते. इस्तखरी आणि त्यांच्यानंतर इब्न हौकल हे दोन भूगोलकारही हेच सांगतात; इस्तखरी सुमारे इ.स. ९५१ मध्ये लिहीत होते. त्यांच्या वृत्तांतात कंबायापासून सैमूरपर्यंत बल्हारांचा देश आहे. तो काफिरांचा देश आहे, “पण त्याच्या नगरांत मुसलमान आहेत, आणि बल्हारांच्या वतीने त्यांच्यावर फक्त मुसलमानच राज्य करतात.” तिथे मशिदी आहेत, आणि त्यांत ते नमाजाला जमतात. आणि बल्हारा राहतात मानकीरला; त्या नगराचा प्रदेश विस्तीर्ण आहे.
बल्हारा, जगातल्या चार थोर राजांपैकी एक
बल्हारा कोण?
सगळे अरब लेखक ही पदवी एकाच प्रकारे लिहितात. अबू जैद आणि इब्न खुर्दादबा तिचा अर्थ “राजांचे राजे” असा देतात. पण या पदवीमागचे राजे कोण, यावर हे लेखक वाचणाऱ्या इतिहासकारांचे एकमत झाले नाही. इलियट आणि डॉसन यांनी या अरब लेखकांचे लिखाण एका ग्रंथात एकत्र केले. त्यांनी बल्हारा म्हणजे बल्लभीपूरचे राजे, “बल्लभ राय”, असे मानले; कर्नल टॉड यांनी हेच सुचवले होते. इस्तखरी आणि इब्न हौकल भारतातल्या नगरांच्या आपल्या याद्यांत मानकीरचे नाव देत नाहीत. म्हणून त्यांच्या मते ते नगर ओस पडले असावे, आणि लोकांना ते फक्त परंपरेतूनच ठाऊक असावे. रा. गो. भांडारकरांनी याचा वेगळा अर्थ लावला: मानकीर म्हणजे राष्ट्रकूटांची राजधानी मान्यखेटच असली पाहिजे. राष्ट्रकूटांनी आपल्या आधीच्या चालुक्यांकडून वल्लभ ही पदवी घेतली, आणि त्यांची दानपत्रे त्यांना “वल्लभ-नरेंद्र”, म्हणजे “राजा वल्लभ”, म्हणतात. लोकांच्या बोलण्यात वल्लभ-राज होते बल्लह-राय, किंवा बल्ह-राय: “अरबांचा बल्हारा तोच.” एक लेखक खुद्द राजांचा एक तपशील जपून ठेवतात. इब्न खुर्दादबा खलिफांच्या राजवटीत मोठ्या पदावर होते, आणि इ.स. ९१२ मध्ये वारले. त्यांनी लिहिले, बल्हारा एक अंगठी घालतात, आणि तिच्यावर एक वाक्य कोरलेले आहे: “निर्धाराने सुरू केलेले काम यशानेच संपते.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: इलियट आणि डॉसन, ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’, खंड १ (१८६७): सुलेमान, पृष्ठे १-५; अबू जैद, पृष्ठे ७-८; इब्न खुर्दादबा, पृष्ठे १२-१३; मसूदी, पृष्ठे १८-२५; इस्तखरी, पृष्ठे २६-२७; इब्न हौकल, पृष्ठे ३३-३४; टीप ए, “बल्हारा”, पृष्ठे ३५४-३५८; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठ ७७; चिं. वि. वैद्य, ‘हिस्टरी ऑफ मिडिव्हल हिंदू इंडिया’, खंड २ (१९२४), पृष्ठे १६२-१६३; आणि व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठे ४४५-४४६. वैद्य भांडारकरांशी सहमत आहेत, आणि सुलेमान यांचे वर्ष ८५७ देतात. सुलेमान म्हणतात, नाण्यांवरची वर्षे राजवटीपासून मोजलेली असत; त्यावरून वैद्य असा तर्क करतात, की राष्ट्रकूटांच्या नाण्यांवर फक्त कारकिर्दीची वर्षे असावीत. रेनो यांनी बल्हारा म्हणजे “माळवा राय” असा अर्थ लावला. इब्न खुर्दादबा आणि मसूदी जुझ्रच्या राजांचे नाव घेतात, आणि भाषांतरकार कंसात त्याचा अर्थ गुजरात देतात. मानकीरपासून समुद्रापर्यंतचे मसूदींचे ऐंशी फरसंग इलियट आणि डॉसन यांना “उघड अतिशयोक्ती” वाटते.