भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · राष्ट्रकूट
दंतिदुर्ग आणि उज्जयिनीतील महादान
मूठभर सैनिकांनिशी
दंतिदुर्गांच्या लढायांत, त्यांचे स्वतःचे दानपत्र म्हणते, शत्रूंचे हत्ती भेदरून गेले, लाजले. ज्या खांबांना ते बांधलेले होते, ते उपटून ते पळाले; कुठे गेले ते कोणालाच कळले नाही. शत्रूंचे बुरुजबंद किल्ले कोसळले, आणि त्यांच्याबरोबर शत्रूंची हृदयेही. मही आणि रेवा या महानद्यांचे उंच काठ दंतिदुर्गांच्या विजयी हत्तींनी फोडून टाकले होते; लोक ते टक लावून पाहत राहिले. दंतिदुर्ग राष्ट्रकूटांचे राजपुत्र. त्यांचे वडील राजे इंद्रराज; आणि दानपत्र म्हणते, त्यांच्या आई वडिलांच्या बाजूने “चालुक्य कुळात जन्मलेल्या” होत्या. आईवरचे त्यांचे प्रेम भूदानांतून दिसून आले, असेही ते सांगते. आणि दंतिदुर्गांनी पाडाव केला तो चालुक्यांचाच. कर्नाटकाच्या सैन्याने मोठी कीर्ती मिळवली होती. त्या सैन्याने कांचीचे राजे, केरळ, चोळ आणि पांड्य यांना हरवले होते; उत्तर भारताचे सार्वभौम श्रीहर्ष यांनाही. दानपत्राचा दावा असा, की दंतिदुर्गांनी मूठभर सैनिकांनिशी त्या सैन्याचा पराभव केला. आणि अशा रीतीने त्यांनी शेवटचे चालुक्य राजे दुसरे कीर्तिवर्मा यांना सहज जिंकले. आपल्या पाजळलेल्या शस्त्राविना, कोणताही प्रयास न करता, केवळ भुवयांच्या जोरावर त्यांनी तत्काळ विजय मिळवला, अशी दानपत्राची फुशारकी आहे.
दंतिदुर्ग आणि उज्जयिनीतील महादान
दक्षिणेचे स्वामी
वेरूळचा एक श्लोक हरलेल्या राजांना वल्लभ म्हणतो; जेम्स बर्जेस आणि रा. गो. भांडारकर दोघेही त्यांना चालुक्य राजे मानतात. श्लोक म्हणतो, दंतिदुर्गांनी वल्लभांचे सैन्य “केवळ दंडानेच” जिंकले, शत्रूंच्या मानेवर पाय ठेवला, आणि वल्लभांना आपले करदाते केले. श्लोक पुढे सांगतो, त्यांनी कांची, कलिंग, कोसल आणि श्रीशैल प्रदेशाचे स्वामी, आणि माळवा, लाट आणि टंक येथले राजे आपल्या अधीन केले. आणि म्हणूनच त्यांनी वल्लभांचे नावच स्वतःसाठी घेतले: श्रीवल्लभ. त्यांचे दानपत्र त्यांना “सर्वश्रेष्ठ राजाधिराज आणि परमेश्वर” म्हणते. त्यांनी दक्षिणेत सार्वभौम सत्ता मिळवली. घराण्यातल्या एका नंतरच्या राजांचे दानपत्र तर याहून मोठा दावा करते: त्यांनी हिमालयापासून सेतूपर्यंतच्या गर्विष्ठ राजांना नमवले. एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार यांच्या मते, पल्लवांनी आपले स्वातंत्र्य प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न केला होता; दंतिदुर्गांच्या जोरदार कारवाईने तो प्रयत्न फसला, आणि त्याबरोबर पल्लवांचे मोठेपण लयाला गेले.
दंतिदुर्ग आणि उज्जयिनीतील महादान
उज्जयिनीतले सोने
उज्जयिनीत दंतिदुर्गांनी एक महादान दिले. वेरूळचा श्लोक ते सांगतो: ते राजाला शोभेसे महादान होते, एक आश्चर्यच. त्यात झगमगणारे पुष्कळ सोने होते, रत्ने, मोती आणि माणके होती. दिवसामागून दिवस गरीब याचकांचे थवे तृप्त होत राहिले. श्लोक म्हणतो, हा एक नवाच खेळ होता, “इतर राजांना जो स्वप्नातही साधता येणार नाही.” हा श्लोक ज्यांनी उतरवून घेतला, ते पंडित भगवानलाल इंद्रजी त्याचा सारांश देतात: उज्जैनला त्यांनी राजांना मोठमोठ्या भेटी दिल्या, आणि गरिबांना पुष्कळ धन. घराण्यातल्या एका नंतरच्या राजांचे दानपत्र, पहिले अमोघवर्ष यांचा संजाणचा ताम्रपट, शके ७९३ मधला, या दानाची आठवण आणखी भव्य शब्दांत काढतो. तो म्हणतो, उज्जयिनीत हिरण्यगर्भ नावाचे महादान पूर्ण झाले, तेव्हा दंतिदुर्गांनी गुर्जरांच्या स्वामींसारख्या राजांना आपले द्वारपाल केले. संजाणच्या ताम्रपटाचे संपादन करणाऱ्या दे. रा. भांडारकर यांनी हे दोन्ही लेख शेजारी ठेवून पाहिले, आणि निष्कर्ष काढला: “म्हणून यात काहीच शंका उरत नाही”, की दंतिदुर्ग उज्जैनला गेले, आणि त्यांनी हिरण्यगर्भ महादान केले. वेरूळचा लेख एका महाराज सर्व यांचीही स्तुती करतो; अर्जुन-युधिष्ठिरांसारखे त्यांचे राजांशी नाते होते. दे. रा. भांडारकरांनी हे नाव, असे दिसते, दंतिदुर्गांचेच दुसरे नाव मानले; बर्जेस यांचा तर्क असा, की ते राजांचे भाऊ असावेत, किंवा मुख्य मंत्री.
दंतिदुर्ग आणि उज्जयिनीतील महादान
लेण्यापाशी राजे
वेरूळचे हे श्लोक एका कोरीव मंदिरासमोर, दशावतार लेण्यासमोर, कोरलेले आहेत; बर्जेस यांच्या काळी ते पुसट झाले होते, आणि त्यांचे खूप ढलपे उडाले होते. त्यांच्या शेवटच्या ओळी अस्पष्ट आहेत; तरी त्या असे सांगतात असे दिसते, की राजे आपल्या सैन्यासह आले, आणि त्यांनी याच मंदिरात मुक्काम केला. हे लेणे दंतिदुर्गांनी घडवले असणे बर्जेस यांना “असंभवनीय नाही” असे वाटले. सामानगडचे त्यांचे दानपत्र एका विद्वान ब्राह्मणाला एक गाव देते. त्यावर शके ६७५ ही तारीख आहे; त्याचे संपादक जे. एफ. फ्लीट ती इ.स. ७५३-५४ मानतात. पण ही तारीख खात्रीची नाही. फ्लीट यांना आढळले, की दिलेल्या गावाचे नाव, आणि त्याच्या चार सीमांवरच्या गावांपैकी निदान तिघांची नावे, आधीची अक्षरे ठोकून बुजवून त्यांवर कोरलेली आहेत. बहुधा हे दानपत्र दुसऱ्या एखाद्या गावाला लागू पडावे म्हणून असे केले असावे, असे त्यांना वाटले. पुढे वि. सी. सुकथनकर यांनी अक्षरांच्या वळणावरून संपूर्ण लेखाविषयीच शंका घेतली; म्हणून त्याची तारीख “शंकेपलीकडची नाही”, असे दे. रा. भांडारकरांनी मानले.
दंतिदुर्ग आणि उज्जयिनीतील महादान
अपूर्ण श्लोक
दंतिदुर्गांची कारकीर्द कशी संपली, याबद्दल घराण्याच्या लेखांचे एकमत नाही. त्यांच्यानंतर गादी त्यांच्या काकांकडे, कृष्णराज म्हणजे पहिले कृष्ण यांच्याकडे गेली. कर्डा येथे सापडलेले दानपत्र म्हणते, दंतिदुर्ग निपुत्रिक वारले. बडोद्याला सापडलेले दानपत्र म्हणते, कृष्णराजांनी आपल्याच घराण्यातल्या, वाईट मार्गाला लागलेल्या एका राजपुत्राला “उखडून टाकले”. मग घराण्याच्या भल्यासाठी त्यांनी स्वतः राज्यकारभार हाती घेतला. फ्लीट यांनी तो राजपुत्र म्हणजे स्वतः दंतिदुर्गच, असे वाचले: काकांनी त्यांना गादीवरून हटवले. रा. गो. भांडारकरांना हे मान्य नव्हते. दंतिदुर्ग इतके सामर्थ्यवान राजे होते; आपल्या घराण्याला पहिल्यांदा सार्वभौम सत्ता त्यांनीच मिळवून दिली. वाईट मार्गाला लागलेला तो राजपुत्र ते असूच शकत नाहीत. आणखी दोन दानपत्रे दंतिदुर्गांच्या मृत्यूनंतर कृष्ण गादीवर आले असे सांगतात, आणि कर्डा ताम्रपट घटनेनंतर दोनशे वर्षांनी लिहिला गेला, हेही त्यांनी दाखवून दिले. आणि वेरूळला राजांची स्तुती कधीच पूर्ण झाली नाही. लेण्यापाशीचे श्लोक तिसावा श्लोक संपण्याआधीच थांबतात, आणि लेख तिथेच तुटतो. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: फ्लीट यांनी संपादित केलेला दंतिदुर्गांचा सामानगड ताम्रपट, ‘इंडियन अँटिक्वरी’, खंड ११ (१८८२), पृष्ठे ११०, ११४-११६; जेम्स बर्जेस, ‘द रॉक टेम्पल्स ऑफ एलुरा ऑर वेरूळ’ (१८७७), पृष्ठे २५-२६, ८७-८९ (श्लोक २३ आणि २६ भगवानलाल इंद्रजी यांच्या प्रतिलिपीवरून आमच्या भाषांतरात); जेम्स बर्जेस आणि भगवानलाल इंद्रजी, ‘इन्स्क्रिप्शन्स फ्रॉम द केव्ह-टेम्पल्स ऑफ वेस्टर्न इंडिया’ (१८८१), पृष्ठे ९५-९६; दे. रा. भांडारकर यांनी संपादित केलेला पहिले अमोघवर्ष यांचा संजाण ताम्रपट, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड १८ (१९२५-२६), पृष्ठे २३८-२३९, २५२; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे ६२-६३; एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘एन्शंट इंडिया’ (१९११), पृष्ठे ३४-३५; आणि जे. एफ. फ्लीट, ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ (१८८२), पृष्ठ ३३. फ्लीट लिहितात, सामानगडची तारीख ही दशमान पद्धतीने अंकांत लिहिलेली सर्वांत जुनी ज्ञात तारीख आहे; रा. गो. भांडारकर ती इ.स. ७५३ देतात. शके ६७९ चे एक दानपत्र राजपदव्या असलेल्या एका कर्कांचे नाव देते; दे. रा. भांडारकरांना त्यांना दंतिदुर्गांचे आजोबा मानण्याचा मोह झाला, पण तसे असेल तर ते सामानगडच्या तारखेशी जुळत नाही. रा. गो. भांडारकरांच्या मते बाजूला सारलेला राजपुत्र दंतिदुर्गांचा मुलगा, किंवा दुसरा कोणी दावेदार होता. अय्यंगार या राजांना दंतिदुर्ग वैरमेघ म्हणतात.