भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · राष्ट्रकूट
कैलास: “हे मी घडवले तरी कसे?”
स्थपतीलाही नवल
एलापूरच्या डोंगरावर, एक ताम्रपट सांगतो, राजे कृष्णराज यांनी अद्भुत रूपाचे एक मंदिर बांधवून घेतले. विमानांतून संचार करणाऱ्या देवांनी ते पाहिले, आणि ते थक्क झाले. “हे शिवमंदिर स्वयंभू आहे,” ते पुनःपुन्हा म्हणत; “कारागिरीने घडवलेल्या वस्तूत असे सौंदर्य दिसत नाही.” ज्या स्थपतीने ते बांधले, तोही थक्क झाला. असेच दुसरे मंदिर घडवायचा विचार येताच त्याचा धीर खचला, आणि तो उद्गारला: “अहाहा, हे मी घडवले तरी कसे!” तिथे वास करणारा शिव आधीच गंगेच्या प्रवाहाने, चंद्राच्या किरणांनी आणि जहाल विषाने सजलेला होता. राजांनी त्याला पुन्हा माणके, सोने आणि इतर सगळ्या मौल्यवान वस्तूंनी सजवले. हे मंदिर वेरूळला आहे, आणि ते “बहुधा” कैलासच असावे, असे रा. गो. भांडारकरांनी मांडले. हा ताम्रपट म्हणजे बडोद्याचा ताम्रपट; तो या घराण्यातले एक नंतरचे राजे, दुसरे कर्क, यांचा लेख आहे. त्यावर शके ७३४ ही तारीख आहे; जे. एफ. फ्लीट ती इ.स. ८१२-१३ मानतात. ज्या राजांच्या मंदिराची तो स्तुती करतो, ते कृष्णराज म्हणजे राष्ट्रकूटांचे पहिले कृष्ण, दंतिदुर्गांचे काका.
कैलास: “हे मी घडवले तरी कसे?”
राज्य घेणारे काका
पुतण्यानंतर कृष्ण गादीवर आले; ते कसे आले, याविषयी लेख दोन हकिगती देतात. कर्डा ताम्रपट म्हणतो, दंतिदुर्ग निपुत्रिक वारले. बडोद्याचा ताम्रपट म्हणतो, वाईट मार्गाला लागलेल्या एका नातलगाला कृष्णांनी उखडून टाकले, आणि घराण्याच्या भल्यासाठी राज्य हाती घेतले. फ्लीट यांनी तो नातलग म्हणजे स्वतः दंतिदुर्गच, असे मानले. दंतिदुर्गांनी चालुक्यांशी सुरू केलेले युद्ध कृष्णांनी पुढे चालवले, आणि संपवले. चालुक्यांचे कुलचिन्ह होते महावराह; बडोद्याचा ताम्रपट म्हणतो, कृष्णांनी त्या महावराहाचे हरीण केले. आणखी दोन दानपत्रे म्हणतात, कृष्णांनी चालुक्य वंशाचा सागर घुसळला, आणि त्यातून सार्वभौम सत्तेची लक्ष्मीदेवी बाहेर काढली. आपल्या सेवकांवर त्यांनी त्यांच्या मोठ्यात मोठ्या इच्छेपलीकडे संपत्तीचा वर्षाव केला, असे बडोद्याचा ताम्रपट सांगतो. गरजेपेक्षा जास्त बरसणाऱ्या ढगाखालचे शेतकरी जसे पाऊस थांबण्याची वाट पाहतात, तसे तेही हा वर्षाव थांबावा म्हणू लागले. आणि वर्ध्याचा ताम्रपट सांगतो, कृष्णांनी कैलास पर्वतासारखी शिवाची अनेक मंदिरे बांधली.
कैलास: “हे मी घडवले तरी कसे?”
किल्ला की मंदिर?
फ्लीट यांनी १८८३ मध्ये बडोद्याच्या श्लोकांचे पहिले भाषांतर केले, तेव्हा राजांनी उभारलेली ती गोष्ट होती एलापूरच्या डोंगरावरची एक “अद्भुत छावणी”. एलापूर म्हणजे कदाचित उत्तर कानड्यातले यल्लापूर असावे, असा त्यांचा तर्क होता. भांडारकरांनी दाखवून दिले, की श्लोकातल्या ‘कीर्तन’ या शब्दाचा नेहमीचा अर्थ ‘स्तुती’ असला, तरी त्याचा अर्थ मंदिर असाही होतो. तसे वाचले, तर श्लोक सांगतात की कृष्णांनी डोंगरावर शिवाचे मंदिर बांधवले. फ्लीट यांच्या “त्याच्या योगे”चे त्यांनी “ज्यांनी” केले: शिवाला माणके आणि सोने यांनी सजवले ते राजांनी. नावाचाही माग त्यांनी काढला: बोलीभाषांत एलापूरचे एलूर होते, जसे चित्रपूरचे चित्तूर आणि इंद्रपूरचे इंदूर; आणि म्हणून ‘एलुरा’: वेरूळ. त्याच वर्षी फ्लीट यांनी हे मान्य केले: हा नवा अर्थ “या उताऱ्याचा मूळ सूर स्पष्टपणे देतो”. हा शब्द याच अर्थाने वापरलेला त्यांना नंतर एका चंदेल राजपुत्रांच्या लेखांतही सापडला; ते लेख ब्रह्मदेवाच्या एका मंदिरात आहेत. कैलासाची संपूर्ण कथा ‘भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा’ या पुस्तकात, त्याच्या वेरूळच्या भागात, सांगितली आहे.
कैलास: “हे मी घडवले तरी कसे?”
कोणत्या राजांनी घडवले?
श्लोकाचा हा अर्थ लागण्यापूर्वी कैलासाचे श्रेय दंतिदुर्गांना दिले जात होते. जेम्स फर्ग्युसन यांनी बर्जेस यांच्याबरोबर लिहिताना कैलासाची तुलना पट्टदकलच्या मोठ्या शिवमंदिराशी केली. ते मंदिर चालुक्य राजे दुसरे विक्रमादित्य यांच्या एका राणींनी इ.स. ७३३ मध्ये बांधले. फर्ग्युसन यांच्या मते दोन्ही मंदिरे रचनेत, आकारात आणि अलंकारांत इतकी सारखी होती, की ती “एकाच स्थपतीने उभारलेली असू शकतील”. म्हणून, स्थापत्य जितके दाखवू शकते तितके, कैलास बहुधा दंतिदुर्गांच्या कारकिर्दीत कोरले गेले, असा त्यांचा निष्कर्ष होता. भांडारकरांनी बडोद्याचा श्लोक उलट बाजूने वाचला: कैलास घडवून घेतले ते कृष्णराजांनी, असे दिसते. आणि स्थापत्यावरून त्याचा जो काळ ठरवला होता, तो त्यांच्या मते खरा ठरतो. व्हिन्सेंट स्मिथ यांनी दानपत्राचे म्हणणे स्वीकारले. त्यांच्या मते कृष्णांची कारकीर्द “भारतातल्या सर्वांत अद्भुत स्थापत्य-चमत्कारा”मुळे संस्मरणीय होती; खडकात कोरलेल्या सगळ्या मंदिरांत ते सर्वांत मोठे आणि सर्वांत समृद्ध आहे. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: फ्लीट यांनी संपादित केलेला दुसरे कर्क यांचा बडोद्याचा ताम्रपट, ‘इंडियन अँटिक्वरी’, खंड १२ (१८८३), पृष्ठे १५७, १६२-१६३, त्यासोबत रा. गो. भांडारकर यांची टीप ‘कृष्णराज अँड एलापुरा’, पृष्ठे २२८-२३०, आणि फ्लीट यांची टीप, पृष्ठ २८९; जे. एफ. फ्लीट, ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ (१८८२), पृष्ठ ३३; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे ६३-६४; जेम्स फर्ग्युसन आणि जेम्स बर्जेस, ‘द केव्ह टेम्पल्स ऑफ इंडिया’ (१८८०), पृष्ठे ४५०-४५१; जेम्स बर्जेस, ‘द रॉक टेम्पल्स ऑफ एलुरा ऑर वेरूळ’ (१८७७), पृष्ठ २६; आणि व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठे ४४४-४४५. फ्लीट यांनी १८८२ मध्ये एलापूर म्हणजे शिवाचे प्रसिद्ध मंदिर असलेला एक डोंगरी किल्ला असे वाचले होते; बर्जेस यांचा कल वेरूळकडे होता; दंतिदुर्गांच्या बाजूने बर्जेस यांनी कैलासावरच्या एका लेखाच्या तुकड्याचाही हवाला दिला. फर्ग्युसन दंतिदुर्गांचा काळ ७२५-७५५ देतात, बर्जेस सुमारे ७३०-७५५ (आणि पट्टदकलचे मंदिर सुमारे ७३०); भांडारकर कृष्णांचा काळ ७५३-७७५ देतात; स्मिथ त्यांच्या दोन ज्ञात शिलालेखांच्या तारखा इ.स. ७६८ आणि ७७२ देतात, आणि म्हणतात, कैलास कांचीच्या त्याच नावाच्या मंदिराच्या तोडीस तोड व्हावे म्हणून घडवले गेले.