भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · राष्ट्रकूट
पंप: ९४१ चे कवी
वर्षभरात एक काव्य
राष्ट्रकूटांनी थोर चालुक्य घराण्याची जागा घेतली होती, आणि कन्नड साहित्यासाठी त्यांनी पुष्कळ काही केले. पण जुन्या चालुक्य घराण्याच्या काही शाखांकडे ठिकठिकाणी अजूनही थोडीफार सत्ता होती. त्यांतली एक शाखा पुलिगेरेहून राज्य करत होती. पुलिगेरे म्हणजे आजचे लक्ष्मेश्वर असे मानले जाते. तिथले राजपुत्र होते चालुक्य घराण्यातले अरिकेसरी. अरिकेसरींनी पंप कवींना बोलावून घेतले. त्यांना मोठमोठ्या देणग्या दिल्या, खास त्यांचीच निवड केली, आणि एक काम सोपवले. राजांची कीर्ती पृथ्वीवर स्थिर करील अशी एक कथा लिहायची. ती ऐकण्याजोगी असावी; “अर्थहीन शब्दांचा गंगेसारखा लोंढा” नसावा. आणि ती वर्षभरात पूर्ण व्हायला हवी होती. सगळे लोक म्हणत होते: अवघे प्रसिद्ध ‘भारत’ पुन्हा सांगून घेणारे राजे हेच एकटे. आणि त्याची थोर कीर्ती टिकवून ते सांगू शकणारे कवी फक्त पंपच. “ते करवून घेणारे दुसरे राजे नाहीत, आणि ते करणारे दुसरे कवी नाहीत.” हे सारे पंप स्वतःच सांगतात, आपल्या काव्याच्या शेवटच्या श्लोकांत. राजे त्यांना रत्ने आणि वस्त्रे देतच राहिले. त्यांनी आपल्या शेजारी त्यांच्यासाठी आसन मांडले, त्यांना एक गाव आणि धन दिले, आणि सगळ्या विद्वानांसमोर त्यांची स्तुती केली.
पंप: ९४१ चे कवी
वीर की कवी?
हे कवी होते तरी कोण? त्यांच्याच सांगण्यानुसार त्यांचे घराणे वेंगी देशातल्या वेंगिपालु या सुंदर गावचे. वेंगी हा प्रदेश कृष्णा आणि गोदावरी यांच्या मुखांच्या दरम्यान होता; ती पूर्वेकडच्या चालुक्यांची भूमी. त्यांच्या एका पूर्वजांनी इतके प्रचंड यज्ञ केले, की शनी, चंद्र, सूर्य आणि वायू जरा जरी चुकले, तरी त्यांच्या शापाला बळी पडत. त्या यज्ञांचा धूर तिन्ही लोकांच्या गळ्याभोवती हारासारखा वेढून राहिला. पंपांच्या वडिलांनी प्रश्न केला, सगळ्या जातींत ब्राह्मणांची जात श्रेष्ठ, असे मानायला कारण काय? आणि जिनांचा धर्म हाच एकमेव सर्वांत खरा, असे त्यांनी मानले. यावरून बी. लुइस राइस यांनी ताडले, की पंप ब्राह्मण होते, आणि वडिलांनी तो धर्म स्वीकारला म्हणून जैन. पंप पुलिगेरेला येऊन राहिले. पुलिगेरे त्या काळी कन्नड विद्येचे मुख्य केंद्र होते. ते केवळ लेखणी चालवणारे कवी नव्हते. ते स्वतःला “चारही प्रकारच्या सैन्यांचा कर्दनकाळ” म्हणवतात. ते सांगतात, व्रताला बांधील राहून आपल्या राजांच्या युद्धात त्यांनी शत्रू सरदारांना आपले मुकुट खाली ठेवायला लावले. आणि स्वतःविषयीच ते विचारतात: “हा वीर होता, की महाकवी?”
पंप: ९४१ चे कवी
राजे झाले अर्जुन
काव्याचे नायक होते खुद्द अरिकेसरी. काव्य सांगते, बाळपणी त्यांना हस्तिदंती पाळण्यात जोजवले गेले, आणि पाळण्यातच ते हत्तींचे मित्र म्हणून प्रसिद्ध झाले. ते अगदी लहान असतानाच “शत्रूंच्या रक्तावर जळवेसारखे वाढले”. शत्रू राजे त्यांच्या कीर्तीच्या ज्वाळांत पंख फुटलेल्या वाळवीसारखे येऊन पडले. आणि त्यांनी असे देश जिंकले, “ज्यांची याआधी कधीही लूट झाली नव्हती”. काव्य त्यांच्या पूर्वजांचीही स्तुती करते. एकांनी तळी तेलाने भरली, आणि रोज पाचशे हत्तींना त्यांत आंघोळ घातली. एकांनी दुसऱ्या एका राजांच्या देशात घुसून, त्या देशाच्या भिंतींवर दिशादिशांना आपले नाव लिहिले. एकांनी बेचाळीस मोठ्या लढाया केल्या; आणि “मगर पकडावी तसे पाण्यात शिरून” भीम नावाच्या एकाला “धाडसाने पकडले”. कवी म्हणतात, “शत्रू राजांच्या हत्तींची गंडस्थळे फोडणाऱ्या या तेजस्वी वीराला नायक करून, मी त्यांनाच अर्जुन मानले आहे, आणि काव्याला आरंभ करतो.”
पंप: ९४१ चे कवी
एका सम्राटांचा पाडाव
काव्यातला एक उतारा याच्याही पुढे जातो. काव्य म्हणते, “गोज्जिग नावाच्या सम्राटांनी पाठवलेल्या मोठ्या मांडलिकांना अरिकेसरींनी जिंकले; आणि विरोध करणाऱ्या सम्राटांचा नाश करून, आपल्यावर विश्वास ठेवून आलेल्या बद्देगदेवांना सार्वभौम सत्ता दिली.” दे. रा. भांडारकर यांनी राष्ट्रकूट सम्राट चौथे गोविंद यांचे एक दानपत्र संपादित केले. त्यांनी गोज्जिग म्हणजे खुद्द गोविंद असे मानले; आणि बद्देगदेव म्हणजे गोविंदांच्या आईचे किंवा वडिलांचे भाऊ, अमोघवर्ष. भांडारकरांच्या नजरेस एक गोष्ट आली. गोविंदांचे स्वतःचे दानपत्र, कोणी विचारलेले नसताना, विषयासक्तीच्या आणि जवळच्या नात्यात अनैतिक संबंधांच्या आरोपांपासून त्यांचा बचाव करते. त्यांच्या मते, अशा गोष्टी गोविंदांविषयी कुजबुजल्या जात होत्या, असा संशय घ्यायला एवढे पुरेसे होते. इतर दानपत्रे गोविंदांना “शृंगाररसाचे निवासस्थान, सुंदर स्त्रियांच्या घोळक्यांनी वेढलेले” म्हणतात. त्यांच्या विलासांनी त्यांचे आरोग्य ढासळले, असेही सांगतात. मग, ती म्हणतात, मांडलिक सरदारांनी अमोघवर्षांना गादीवर बसण्याची विनवणी केली, आणि त्यांनी ती मान्य केली. काव्य आणि ही दानपत्रे शेजारी ठेवून भांडारकरांनी निष्कर्ष काढला. मांडलिकांनी, आणि त्यांच्यात अरिकेसरीही होते, चौथ्या गोविंदांविरुद्ध उठाव केला, त्यांच्याशी लढाई दिली, आणि त्यांना ठार केले. मग, त्यांच्या मते, मांडलिकांनी अमोघवर्षांना ती रिकामी गादी स्वीकारायची विनंती केली.
पंप: ९४१ चे कवी
शंका आणि पुरावा
कवीने आपल्या आश्रयदात्याच्या घराण्याची केलेली स्तुती इतिहास म्हणून खरी मानावी का? जे. एफ. फ्लीट यांना १८८२ मध्ये तसे वाटले नाही. त्यांना आढळले, पंपांचे एकही नाव जुन्या चालुक्य राजांच्या लेखांशी किंवा त्यांच्या काळाशी जुळत नाही. लक्ष्मेश्वरच्या ज्या तेहतीस शिलालेखांची त्यांना माहिती होती, त्यांतही ही नावे नाहीत. त्यांच्या मते, केवळ पंपांच्या सांगण्यावरून चालुक्यांच्या वंशावळीत नव्या नावांची भर घालावी, इतकी त्यांची विधाने विश्वासार्ह नव्हती. राइस आणि रा. गो. भांडारकर यांचे मत वेगळे होते. त्यांनी आणखी एका ग्रंथाकडे बोट दाखवले: सोमदेवांचा ‘यशस्तिलक’, शके ८८१ मधला, म्हणजे इ.स. ९५९ चा. तो कृष्णराजदेव राज्य करत असताना लिहिला गेला, “त्यांच्या एका मांडलिकांच्या दरबारात; ते मांडलिक म्हणजे अरिकेसरी नावाच्या एका चालुक्य राजपुत्रांचे थोरले पुत्र”. रा. गो. भांडारकरांनी ते अधिपती म्हणजे राष्ट्रकूट सम्राट तिसरे कृष्ण असे मानले, आणि तारखा जुळतात असे त्यांना आढळले. हा ग्रंथ शोधणाऱ्या प्राध्यापकांनी त्याला म्हटले, “ज्या लेखकांवर फार हलक्या मनाने टीका झाली, त्यांच्या विश्वासार्हतेला मिळालेला महत्त्वाचा दुजोरा”.
पंप: ९४१ चे कवी
सहा महिने
राजांनी त्यांना एक वर्ष दिले होते. पंप सांगतात, हे काव्य त्यांनी सहा महिन्यांत लिहिले. त्याच वर्षी, शके ८६३ मध्ये, म्हणजे इ.स. ९४१ मध्ये, त्यांनी आपले ‘आदिपुराण’ही लिहिले, तीन महिन्यांत. या काव्यात त्यांनी लौकिक व्यवहार सांगितले; आणि त्या दुसऱ्यात जिनांचे शास्त्र. काव्याला त्यांनी नाव दिले ‘विक्रमार्जुनविजय’; पण बहुतेक लोक त्याला ‘पंप भारत’ म्हणूनच ओळखतात. ते सांगतात, त्यांनी ते कोणत्याही श्रमाशिवाय लिहिले, राजधानी पुलिगेरेच्या नेमक्या, कसदार कन्नडमध्ये. राइस यांच्या काळी, आधीच्या शतकात लिहिलेला नृपतुंगांचा ‘कविराजमार्ग’ सोडला, तर ज्याच्या हस्तलिखित प्रती प्रत्यक्ष सापडल्या होत्या, असा हा सर्वांत जुना कन्नड ग्रंथ होता. या काव्यासाठी राजांनी त्यांना बच्चे हजारमधले धर्मवुरम गाव दिले. ती सनद “सूर्य आणि चंद्र असेपर्यंत मेरू पर्वतासारखी अढळ” राहायची होती. पंप सांगतात, तिथे यज्ञांच्या अग्नींचा धूर अखंड वर चढत असे, आणि वेदांच्या घोषाने आसमंत भरून जाई. राइस यांच्या हकिगतीत, कन्नडमधले सगळे प्रमुख जैन अभिजात ग्रंथ पंपांचा उल्लेख मोठ्या आदराने करतात. व्यासांप्रमाणे त्यांनाही ‘पुराणकवी’ हे नाव मिळाले. आपले ‘भारत’ आणि ‘आदिपुराण’, पंप म्हणाले, “आधीच्या सगळ्या काव्यांना पायाखाली तुडवून गेले”. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: पंपांचे ‘विक्रमार्जुनविजय’, संपादक बी. लुइस राइस (१८९८), प्रस्तावना, पृष्ठे १-१२, आणि त्यात उद्धृत केलेली पीटरसन आणि रा. गो. भांडारकर यांची टिपणे; जे. एफ. फ्लीट, ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ (१८८२), पृष्ठे ३९-४०, तळटिपा; आणि दे. रा. भांडारकर यांनी संपादित केलेले चौथे गोविंद यांचे खंबायतचे ताम्रपट, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ७ (१९०२-०३), पृष्ठे ३३-३४. गोज्जिगविषयीच्या उताऱ्याचे भाषांतर के. बी. पाठक यांचे आहे. एका नंतरच्या आवृत्तीत फ्लीट यांनी लिहिले, राइस यांच्यामुळे आपण ही वंशावळ संशयाने पाहू लागलो होतो; पण “तो संशय आता मला तिच्याविषयी वाटत नाही”. पंप असेही सांगतात, की अरिकेसरींनी विजयादित्य नावाच्या एका राजपुत्रांचे गोज्जिगांपासून रक्षण केले. राइस यांनी १८८२ मध्ये लिहिले, पंपांचा जन्म इ.स. ९०२-०३ मध्ये झाला.