भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · राष्ट्रकूट
राष्ट्रकूट: एका दृष्टिक्षेपात
उत्तरेचे हत्ती
राष्ट्रकूट नोंदींमध्ये पहिल्यांदा दिसतात ते चालुक्यांचे शत्रू म्हणून; आणि येतात ते हत्ती घेऊन. चालुक्यांचा एक लेख, मिरजेचा ताम्रपट, सांगतो की राजे पहिले जयसिंह यांनी आपल्या घराण्याला पुन्हा वैभव मिळवून दिले. त्यांनी ज्या शत्रूंना हरवले, त्यांत राष्ट्रकूट घराण्यातले इंद्र होते. ते कृष्ण यांचे पुत्र, आणि त्यांच्याकडे आठशे हत्तींचे सैन्य होते. चालुक्यांचा दुसरा एक लेख, ऐहोळेचा शिलालेख, एका गोविंदांविषयी सांगतो. ते उत्तरेकडून आपल्या हत्तींच्या पथकांसह आले, आणि त्यांनी राज्यावर स्वारी केली; अखेर राजे दुसरे पुलकेशी यांनी त्यांना मागे हटवले. हे गोविंद याच घराण्यातले होते, याविषयी जे. एफ. फ्लीट यांना फारशी शंका नव्हती. म्हणजे राष्ट्रकूट तेव्हाच मध्य किंवा उत्तर भारतात मोठ्या प्रतिष्ठेचे घराणे होते, असा त्यांचा निष्कर्ष. त्यांचे स्वतःचे नंतरचे लेख सांगतात, ते चंद्रवंशी होते, यदूंचे वंशज. इतर राजांच्या लेखांत ‘राष्ट्रकूट’ हे नाव जिल्ह्याच्या शासकासाठी वापरले जाई. आणि राष्ट्रकूट पूर्वी कुठल्या तरी आधीच्या घराण्याच्या हाताखालचे सरदार असावेत, असे फ्लीट यांना वाटले. रा. गो. भांडारकर यांनी मात्र त्यांना रट्टांची मुख्य शाखा मानले; याच रट्टांनी महाराष्ट्राला आपले नाव दिले. त्यांच्या मते ते “या देशाचे खरे मूळचे राज्यकर्ते” होते.
राष्ट्रकूट: एका दृष्टिक्षेपात
दख्खन दुसऱ्या हाती
पाचव्या शतकापासून, मधले थोडे खंड सोडले तर, कन्नड प्रदेश चालुक्यांच्या ताब्यात होता. मग आठव्या शतकाच्या मध्यावर एक राष्ट्रकूट सरदार लढत लढत आघाडीवर आले. ते होते दंतिदुर्ग. त्यांनी चालुक्य राजे दुसरे कीर्तिवर्मा यांचा पाडाव केला. चालुक्यांची मुख्य शाखा नष्ट झाली. कन्नड प्रदेशावरची त्यांची सत्ता काही काळ पूर्णपणे संपली. ती संपली राष्ट्रकूट राजांच्या स्वारीमुळे; आणि हे राजे “आपल्या आधीच्यांप्रमाणेच उत्तरेकडून आले”. दख्खनचे राज्य राष्ट्रकूटांच्या हाती गेले, आणि जवळजवळ सव्वादोन शतके त्यांच्याच हाती राहिले. वेरूळला एका लेण्यात, दशावतार लेण्यात, एका खिडकीवर एक लांबलचक, खूप झिजलेला लेख आहे. त्यात दंतिदुर्गांचे पूर्वज वडिलांकडून मुलाकडे अशा क्रमाने येतात, मागे एका दंतिवर्मांपर्यंत. तोवर माहीत असलेल्या कोणत्याही दानपत्रापेक्षा तो दोन पिढ्या अधिक देतो.
राष्ट्रकूट: एका दृष्टिक्षेपात
खडकात कोरलेली मंदिरे
हे राजे फार सामर्थ्यवान होते. त्यांच्या काळात पुराणांतल्या देवांचे, शिव आणि विष्णूचे, महत्त्व पूर्वीपेक्षा कितीतरी वाढले. बुद्धांच्या अनुयायांसाठी राजे भरीव खडकात मंदिरे आणि विहार कोरून घेत, ते दिवस गेले होते; ते आता परत येणार नव्हते. आता शिव आणि विष्णू यांच्यासाठी अधिक भव्य प्रमाणावर मंदिरे कोरली किंवा बांधली जाऊ लागली. या राजांची अनेक दानपत्रे त्यांच्या औदार्याची स्तुती करतात, आणि त्यांनी बांधलेल्या मंदिरांविषयी सांगतात. बौद्ध धर्माचे अनुयायी तेव्हाही होते, पण तो धर्म महत्त्व गमावून बसला होता. जैन धर्माने आपले स्थान टिकवले, किंवा वाढवलेही. एक राजे, पहिले अमोघवर्ष, जैन धर्माचे मोठे आश्रयदाते होते; कदाचित त्यांनी तो धर्म स्वीकारलाही होता. काही लहान सरदार आणि खालच्या जाती, विशेषतः व्यापारी, त्या धर्माचे निष्ठावंत अनुयायी होते. सुरुवातीच्या चालुक्यांच्या दानपत्रांपेक्षा राष्ट्रकूटांची दानपत्रे वेगळी आहेत. ती दात्याच्या पूर्वजांची कहाणी पद्यात सांगतात, संस्कृत दरबारी काव्यासारखी. यावरून हे राजे “विद्येचे आश्रयदाते असले पाहिजेत”, असे भांडारकरांनी ताडले. या घराण्यात तीन कृष्ण झाले. त्यांपैकी एक अशाच एका काव्याचे नायक आहेत: हलायुधांचे ‘कविरहस्य’. ते काव्य त्यांना दक्षिणापथाचे सार्वभौम सम्राट म्हणते. वेरूळची खडकात कोरलेली मंदिरे “आजही त्यांच्या सामर्थ्याची आणि वैभवाची साक्ष देतात.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जे. एफ. फ्लीट, ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ (१८८२), पृष्ठे ३१-३२, ३७; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे ६२, ७६; जेम्स बर्जेस, ‘द रॉक टेम्पल्स ऑफ एलुरा ऑर वेरूळ’ (१८७७), पृष्ठ २५; आणि व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठ ४४३. राजांच्या नावांविषयी एक खुलासा: हे पुस्तक राजांचे नंतरचे क्रमांक पाळते; फ्लीट १८८२ मध्ये काहींना वेगळे क्रमांक देतात (त्यांचे “पाचवे गोविंद” आणि “चौथे कृष्ण”), आणि या दोघांच्या दरम्यानचे एक कृष्ण, एक अमोघवर्ष आणि खोट्टिग खरोखर गादीवर आले का, याविषयी त्यांना शंका होती. बर्नेल यांचा कल द्राविड उत्पत्तीकडे होता; ब्यूलर यांनी मत दिले नाही; स्मिथ या कुळाला “बहुधा इथलेच मूळचे” म्हणतात. ऐहोळेचे गोविंद म्हणजे बहुधा दानपत्रांतले पहिले गोविंद, असे भांडारकरांना वाटले. बर्जेस हे घराणे सुमारे इ.स. ६०० पासून दहाव्या शतकाच्या अखेरीपर्यंत मानतात.