भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · राष्ट्रकूट
शेवटचे राष्ट्रकूट
राजधानीची लूट
माळव्याची राजधानी धारा. तिथे एका कवींनी आपल्या धाकट्या बहिणीसाठी, सुंदरीसाठी, शब्दांचा एक ग्रंथ रचला. त्याच्या शेवटच्या श्लोकांत ते त्याचा काळ सांगतात. विक्रम संवताची एक हजार एकोणतीस वर्षे उलटून गेली होती, आणि “माळव्याच्या स्वामींनी केलेल्या हल्ल्यामुळे मान्यखेट लुटले गेले होते”, तेव्हाची ही रचना. मान्यखेट ही राष्ट्रकूटांची राजधानी. जवळजवळ सव्वादोनशे वर्षे राष्ट्रकूट दख्खनचे सर्वश्रेष्ठ स्वामी होते. कवींचा ग्रंथ संपादित करणारे जी. ब्यूलर त्या वर्षाला इ.स. ९७२-७३ मानतात. ब्राह्मणांना दिलेल्या कोणत्याही गावालाही ‘मान्यखेट’ हा शब्द लागू पडतो. पण त्यांनी त्याचा अर्थ राष्ट्रकूटांची प्रसिद्ध राजधानी असाच घेतला; आणि माळव्याचे स्वामी म्हणजे बहुधा तिथले राजे वाक्पती. कवी धनपाल याविषयी आणखी काही सांगत नाहीत. त्यांच्या ग्रंथात कवींच्या वापरातले “रसाळ” शब्द एकत्र केले आहेत: “ते चतुर माणसांची मने आनंदित करोत.” हे वैर जुने होते. एका थोर राष्ट्रकूट राजांनी पूर्वी बढाई मारली होती, की माळव्याच्या राजांनी आपल्यापुढे मान तुकवली. ब्यूलरांना वाटले, राष्ट्रकूटांची सत्ता उतरणीला लागताच माळव्याच्या राजांनी अशा अपमानांची परतफेड “व्याजासकट” केली, हे जवळजवळ निश्चित मानता येईल.
शेवटचे राष्ट्रकूट
शेवटच्या राजांचा पाडाव
मान्यखेटला त्या वेळी राष्ट्रकूट राजे होते दुसरे कर्क. ते “शूर सैनिक होते, असे म्हणतात”. त्यांचे दानपत्र, कर्डा ताम्रपट, इ.स. ९७२-३ मधले आहे; ते मान्यखेटला राज्य करत असतानाचे. ते दानपत्र त्यांना गुर्जर, हूण, चोळ आणि पांड्य राजांचे विजेते म्हणते, “पण कोणताही तपशील दिलेला नाही.” ब्यूलर यांनी हे राष्ट्रकूटांचे शेवटचे भूमिदानपत्र मानले. जे. एफ. फ्लीट यांच्या हिशेबाने, इ.स. ९७३-४ मध्ये कर्क चालुक्य घराण्यातल्या एका राजपुत्रांपुढे, तैलपांपुढे, पडले. रा. गो. भांडारकर इतकेच सांगतात, की ते लढाईत पराभूत झाले. फ्लीट म्हणतात, ते तैलपांपुढे “हरले, आणि बहुधा त्यांच्याच हातून मारले गेले”. चालुक्यांचे लेख हा एक विजय म्हणून सांगतात. मिरजेचा ताम्रपट म्हणतो, तैलपांनी कर्कांचे “युद्धातले (विजयाचे) दोन स्तंभ रणभूमीवर सहज छाटून टाकले”. “राष्ट्रकूटांच्या कपटी कारवायांनी” खाली दडपले गेलेले चालुक्य घराण्याचे भाग्य त्यांनी पुन्हा वर उचलले.
शेवटचे राष्ट्रकूट
नवे स्वामी
गदग आणि कलिगे येथील शिळा म्हणतात, तैलपांनी रट्टांना उखडून टाकले; फ्लीट यांच्या मते हे रट्ट म्हणजे मान्यखेटचे राष्ट्रकूट. मग, त्या शिळा सांगतात, तैलपांनी चोवीस वर्षे अवघ्या पृथ्वीवर राज्य केले. ते होते तरी कोण? फ्लीट आणि भांडारकर दोघांनाही वाटले, ते चालुक्य घराण्याच्या एका उपशाखेतून आले. त्यांच्या आधीच्या दोन शतकांसाठी लेखांत फारच थोड्या राजांची नावे येतात. भांडारकरांनी ती वर्षे घराण्याच्या इतिहासातला सर्वांत अंधारा काळ म्हटले. व्हिन्सेंट ए. स्मिथ यांनी तैलपांना “जुन्या चालुक्य कुळाचे वंशज” म्हटले. तैलपांनी शेवटच्या राष्ट्रकूट राजांच्या कन्या जाकब्बे यांच्याशी विवाह केला. फ्लीट यांच्या काळी कर्कांच्या अपत्यांपैकी उल्लेख आढळत होता तो फक्त त्यांचाच. दख्खनचे सार्वभौमत्व राष्ट्रकूटांच्या हातून चालुक्यांच्या हाती गेले. फ्लीट यांच्या मते, “मग राष्ट्रकूट घराणे अस्तित्वात उरले नाही.”
शेवटचे राष्ट्रकूट
सर्वांत उंच झाड
श्रवणबेळगोळला एका मंदिराच्या पुढच्या बाजूजवळ एक मंडप आहे. त्यात चारही बाजूंनी कोरलेला एक उंच स्तंभ उभा आहे. त्याचा लेख असा सुरू होतो: “कुटुंबाच्या (चिंतांच्या) अरण्याच्या मधोमध उभी असलेली माणसे म्हणजे सरळ, गोल झाडे; यम सुतार ती निवडतो, आणि तोडून टाकतो.” मृत्यू हा सुतार माणसांच्या झाडांपैकी सर्वांत उंच आणि सर्वांत भक्कम झाडे हेरतो, आणि तोडतो. बी. लुइस राइस यांना वाटले, यावरून असे सूचित होते, की हा स्तंभ ज्यांची आठवण जपतो, ते अकाली, ऐन उमेदीत गेले. ते होते इंद्रराज, कृष्णराजांचे नातू. राइस यांनी हे कृष्णराज म्हणजे त्याच नावाचे राष्ट्रकूट राजे असे मानले. त्यांच्या मते इंद्रराजांच्या मातोश्री गंग राजे राचमल्ल यांच्या कन्या होत्या. इ.स. ९८२ मध्ये, चैत्र महिन्यातल्या एका सोमवारी, इंद्रराजांचे निधन झाले. स्तंभ म्हणतो, “शोकमुक्त मनाने व्रत पाळत, सर्व लोकांनी स्तवलेले इंद्रराज सर्व देवांच्या राजाच्या वैभवाला जाऊन पोचले.” राइस यांच्या मते हे बहुधा मान्यखेटच्या राष्ट्रकूट घराण्याच्या शेवटच्या वंशजांचे स्मारक होते: इंद्रराज “आपल्या वंशातले शेवटचे ठरणार होते.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: धनपाल यांची ‘पाइयलच्छी नाममाला’, संपादक जी. ब्यूलर (१८७९), श्लोक २७६-२७९ आणि प्रस्तावना, पृष्ठे ५-७; जे. एफ. फ्लीट, ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ (१८८२), पृष्ठे ३८, ४०-४१; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे ७५-७६, ७८-७९, ८१; बी. लुइस राइस यांनी संपादित केलेला शिलालेख क्रमांक ५७, त्यांच्या ‘इन्स्क्रिप्शन्स अॅट श्रवण बेळगोळ’मध्ये (‘एपिग्राफिया कर्नाटिका’, खंड २, १८८९), पृष्ठे २०-२२, १४४-१४६; आणि व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठ ४४६. कर्कांना कक्कल आणि कर्कर असेही म्हणतात; फ्लीट त्यांना तिसरे कक्क म्हणतात, आणि स्मिथ दुसरे कक्क. ब्यूलर म्हणतात, तैलपांनी त्यांना “ठार केले किंवा गादीवरून दूर केले”. फ्लीट आणि भांडारकर हा पाडाव शके ८९५ मध्ये ठेवतात; स्तंभ इंद्रराजांच्या मृत्यूची तारीख शके ९०४ देतो.